REMMERSWAAL

De betekenis van de achternaam REMMERSWAAL

Remmerswaal is een plaatsnaamachternaam: hij verwijst naar Reimerswaal, een voormalige Zeeuwse stad en eiland dat in de 17e en 18e eeuw door overstromingen verdween. De naam betekende oorspronkelijk zoveel als 'de waal (buitendijks land/water) van Reimer', met Reimer als een oude Germaanse persoonsnaam.

Naam van een verdronken Zeeuwse stad

Bij elke alinea staat hoe zeker wij ervan zijn.

De achternaam Remmerswaal behoort tot de categorie toponymische familienamen: namen die niet verwijzen naar een beroep, een lichaamskenmerk of een vaderlijke voornaam, maar naar een plaats waarmee de eerste drager van de naam verbonden was. In dit geval gaat het vrijwel zeker om Reimerswaal, een stad die eeuwenlang aan de oevers van de Oosterschelde lag, in het hart van Zeeland. Wie ergens anders ging wonen en daar 'de man uit Reimerswaal' werd genoemd, droeg die aanduiding vaak generaties lang mee, tot ze vastgroeide als achternaam. Dit is een zeer gangbaar mechanisme in de Nederlandse naamgeving, zeker voor mensen die verhuisden naar steden waar men behoefte had aan een onderscheidende toevoeging naast de voornaam.

Etymologisch valt de plaatsnaam Reimerswaal in twee delen te ontleden. Het eerste deel, Reimer of Remmer, gaat terug op een Oudgermaanse persoonsnaam, vermoedelijk een samenstelling met het element 'ragin' (raad, beslissing) en 'heri' (leger), zoals ook te herkennen is in namen als Reinier en Raimund. Dergelijke tweeledige Germaanse voornamen waren in de vroege middeleeuwen wijdverspreid en werden vaak gebruikt om nederzettingen te noemen naar de persoon die er als eerste grond in cultuur bracht of er gezag over uitoefende. Het tweede deel, -waal, is een in het Zeeuwse en Betuwse rivierengebied veelvoorkomend achtervoegsel dat verwijst naar een oude, vaak verlande rivierarm, een drassige laagte of een stuk ingepolderd land. De samenstelling betekent dus zoiets als 'het waterland of de rivierarm van (de man) Reimer'.

Reimerswaal was in de middeleeuwen geen onbetekenend gehucht, maar een van de belangrijkste havensteden van Zeeland, met stadsrechten, een eigen zoutnering en een levendige handel in laken, wijn en vis. De stad lag strategisch aan het water en trok koopvarende families, ambachtslieden en vissers aan die van hier naar elders trokken om handel te drijven. Juist die mobiliteit is de sleutel tot het ontstaan van de achternaam: iemand die vanuit Reimerswaal naar Antwerpen, Middelburg, Dordrecht of Amsterdam verhuisde, werd daar plaatselijk aangeduid met de naam van zijn herkomststad. Dat dit soort herkomstnamen in de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd veelvuldig ontstonden, is een breed erkend patroon in de Nederlandse naamkunde.

Het lot van de oorspronkelijke stad geeft de naam een extra lading. Reimerswaal werd vanaf de zestiende eeuw geteisterd door herhaalde overstromingen en kustafslag, met als dieptepunt de Allerheiligenvloed van 1570 en latere stormvloeden, waardoor de stad geleidelijk in het water verdween en uiteindelijk geheel werd opgegeven. Voor de mensen die de naam Reimerswaal of een variant daarvan als achternaam meedroegen, buiten het door de zee verzwolgen gebied, bleef de naam daardoor een soort levend monument voor een plaats die zelf niet meer bestond. Dit maakt de naam zeldzamer en betekenisvoller dan menig ander toponymisch achternaam, omdat de oorspronkelijke referentieplek uit het landschap is verdwenen terwijl de naam is blijven bestaan.

De spellingsverschuiving van Reimerswaal naar Remmerswaal is taalkundig goed te verklaren. In het Zeeuwse en Zuid-Hollandse dialectgebied kon de tweeklank 'ei' in bepaalde posities verkorten of verschuiven richting een korte 'e'-klank, vooral wanneer de klemtoon op de daaropvolgende lettergreep lag. Daarnaast speelden schrijvers en ambtenaren van de burgerlijke stand, vanaf de invoering daarvan in 1811, een rol: zij noteerden namen vaak fonetisch, naar wat zij hoorden uitspreken, zonder vaste spellingnorm. Een enkelvoudige 'm' die door assimilatie of door regionale uitspraak als dubbele 'm' klonk, kon zo blijvend in de registers terechtkomen. Eenmaal vastgelegd in de burgerlijke stand werd die schrijfwijze voor het nageslacht van die specifieke familie definitief, ook al week ze af van de oorspronkelijke plaatsnaam.

Het is niet uitgesloten dat de dubbele 'm' in Remmerswaal ook een zelfstandige oorsprong heeft in de persoonsnaam Remmer, die als aparte Germaanse voornaam naast Reimer bestond en in het Nederlandse en Nederduitse taalgebied gangbaar was. In die lezing zou de achternaam niet per se een verschreven vorm van Reimerswaal zijn, maar een oorspronkelijk aparte samenstelling van de voornaam Remmer met het element -waal, ontstaan op een andere plek dan de stad Reimerswaal zelf, bijvoorbeeld bij een lokale waterloop of polder die naar een lokale grondbezitter Remmer werd genoemd. Deze mogelijkheid is minder goed gedocumenteerd dan de link met de bekende stad, maar verdient vermelding omdat persoonsnaam-plus-waal-vormingen wijdverspreid waren en niet uitsluitend tot één plaats herleid moeten worden.

Vandaag de dag komt de achternaam Remmerswaal relatief weinig voor, wat past bij een naam die vermoedelijk teruggaat op een beperkt aantal families die zich, na het verdwijnen van de oorspronkelijke stad of al eerder door migratie, elders in Zeeland, Zuid-Holland of Noord-Brabant vestigden. Een lage frequentie in combinatie met een sterk regionaal gebonden herkomstverhaal wijst er meestal op dat de huidige dragers van de naam afstammen van een klein aantal stamlijnen, mogelijk zelfs van één enkele familie die de naam bij de invoering van de burgerlijke stand liet vastleggen. Dat maakt Remmerswaal een naam waarin de geschiedenis van een verdwenen stad en die van een specifieke, traceerbare familielijn nauw met elkaar verweven zijn.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →