POST

De betekenis van de achternaam POST

Post verwijst meestal naar een 'paal' of 'stok' (Middelnederlands 'post') die als grens- of herkenningsteken bij een huis of erf stond, waarna omwonenden die naam als toenaam kregen. Bij sommige families kan het ook duiden op iemand die bij de post (postdienst) werkte.

Van paal, wachtpost of postbode

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

Het woord "post" gaat terug op het Latijnse "positus", het verleden deelwoord van "ponere", dat "plaatsen" of "gesteld" betekent. Via het Franse "poste" en het Middelnederlandse "post" kwam het woord in onze taal terecht met twee sterk uiteenlopende betekenissen die allebei tot een achternaam konden leiden: enerzijds een rechtopstaande paal of pilaar, anderzijds een vaste plaats of functie waar iemand "gesteld" was, zoals een wachtpost of later het postwezen. Deze dubbele betekenis is de kern van waarom de achternaam Post niet één, maar meerdere aannemelijke verklaringen kent, die elk in een ander deel van de Lage Landen en op een ander moment in de geschiedenis zijn ontstaan.

De meest concrete en oudste verklaring is die van de locatienaam: iemand die woonde bij een opvallende paal in het landschap kreeg die paal als herkenningspunt in zijn naam. Dit kon een grenspaal zijn die het einde van een dorpsgebied markeerde, een mijlpaal langs een handelsweg, of een markeringspaal bij een veer, brug of waterstaatswerk. In een tijd zonder huisnummers en straatnamen was zo'n paal een logisch en blijvend oriëntatiepunt, en de naam die eraan werd ontleend verspreidde zich makkelijk als bijnaam die generaties lang bleef hangen. Deze herkomst wordt als zeer waarschijnlijk beschouwd voor veel vroege dragers van de naam in het oosten en noorden van Nederland, waar dit soort markeringen in het open landschap goed zichtbaar waren.

Een tweede, eveneens plausibele verklaring hangt samen met de betekenis van "post" als vaste wachtplaats. Wachters en bewakers die dienst deden bij een controlepost, een tolpoort, een stadspoort of een grenspost langs een handelsroute konden de naam van hun functie als achternaam meekrijgen. Dit type naamgeving paste in een bredere traditie waarbij mensen werden aangeduid naar hun taak in de gemeenschap, vergelijkbaar met namen als Wachter of Poorter. Deze verklaring is goed te rijmen met het voorkomen van de naam in gebieden waar vroeger belangrijke doorgangsroutes en stadsgrenzen lagen, al is voor individuele families zelden met zekerheid vast te stellen of dit werkelijk de oorsprong is.

De derde en meest bekende verklaring, die van de beroepsnaam gekoppeld aan het postwezen, is historisch gezien opmerkelijk genoeg de jongste van de drie. Een georganiseerd postwezen met postmeesters, postbodes en koeriers die berichten en pakketten vervoerden, ontstond in de Lage Landen pas vanaf de zestiende en zeventiende eeuw goed op gang, met de opkomst van vaste postroutes tussen steden. Wie als postmeester of postrijder werkzaam was, een functie met aanzien omdat er vaak ook herbergen en paardenwissels bij hoorden, kon de naam Post als beroepsnaam gaan dragen. Voor families die deze naam pas laat in de vroegmoderne tijd aannamen, ligt deze verklaring voor de hand, maar voor oudere naamsvermeldingen is de paal- of wachtpostverklaring vaak aannemelijker.

Er is geen taalkundig of historisch bewijs dat een van deze drie verklaringen voor alle dragers van de naam Post de juiste is; integendeel, de geschiedenis van familienamen leert dat identieke namen in verschillende streken en tijden onafhankelijk van elkaar op verschillende manieren zijn ontstaan. Een gezin in het Groningse veenlandschap kan de naam hebben ontleend aan een grenspaal, terwijl een postmeestersfamilie in een Overijsselse stad de naam pas eeuwen later aan haar functie ontleende. Wie de eigen familiegeschiedenis wil ontrafelen, doet er daarom goed aan niet te vertrouwen op de woordbetekenis alleen, maar te zoeken naar het beroep, de woonplaats en de vermeldingen van voorouders in doop-, trouw- en begraafboeken en latere akten van de burgerlijke stand.

Voordat de Burgerlijke Stand in 1811 onder Napoleontisch bestuur werd ingevoerd en een vaste, wettelijk vastgelegde achternaam verplicht stelde, functioneerden namen als Post vaak nog als bijnaam die van generatie op generatie kon wisselen naast een patroniem. Pas met de verplichte naamsaanneming werden dit soort functie- en locatienamen definitief bevroren tot erfelijke familienamen. Dat proces verklaart mede waarom de naam zich zo eenvoudig en ongewijzigd heeft weten te handhaven: als kort, eenlettergrepig woord was het weinig gevoelig voor verhaspeling of verbastering door schrijvers en klerken, in tegenstelling tot langere samengestelde namen die in de loop der eeuwen sterker konden veranderen.

Vanuit de kerngebieden in het noorden en oosten van Nederland, met name Groningen, Friesland en Overijssel, verspreidde de naam zich mee met de grote migratiestromen van de zeventiende tot negentiende eeuw naar Noord-Amerika, Zuid-Afrika en andere delen van de wereld waar Nederlandse emigranten zich vestigden. Daar werd de naam soms ongewijzigd overgenomen en soms aangepast aan de lokale spelling of uitspraak. Ook in Duitsland, waar het woord "Post" dezelfde herkomst en betekenissen kent, komt de naam veelvuldig voor, wat de vraag naar een eenduidige nationale oorsprong verder compliceert en aantoont dat de naam vermoedelijk in tal van onafhankelijke families in het Nederlands-Duitse grensgebied is ontstaan.

De hedendaagse frequentie van de naam Post in Nederland, waar hij tot de veelvoorkomende achternamen behoort, wijst erop dat de naam niet uit één enkele stamvader is voortgekomen, maar uit een groot aantal onafhankelijk van elkaar ontstane familielijnen. Dit sluit aan bij het beeld dat een kort en functioneel woord als "post" op talloze plaatsen tegelijk, en om uiteenlopende redenen, tot een familienaam kon uitgroeien. Samengestelde varianten als Postma, Poststra en Van der Post laten bovendien zien hoe de kernnaam in verschillende taalgebieden werd verrijkt met een patronymisch achtervoegsel of een voorzetsel dat de herkomst nog explicieter aangaf, en getuigen zo van de levendige, regionaal gekleurde manier waarop Nederlandse achternamen tot stand kwamen.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →