BARNAART VAN BERGEN

De betekenis van de achternaam BARNAART VAN BERGEN

Barnaart van Bergen is een samengestelde achternaam, ontstaan uit het samenvoegen van twee familienamen: 'Barnaart' en 'van Bergen'. Dit gebeurde vaak wanneer een erfenis, adellijke titel of familiebezit alleen kon overgaan als de naam van beide takken bewaard bleef.

Twee geslachten verenigd in één naam

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De naam Barnaart van Bergen bestaat uit twee zelfstandige onderdelen die oorspronkelijk elk een eigen familie aanduidden: Barnaart en Van Bergen. Dit soort dubbele achternamen ontstond in Nederland vooral vanaf de zeventiende en achttiende eeuw binnen de gegoede burgerij, het regentenpatriciaat en de koopmansstand. Wanneer twee vooraanstaande geslachten door huwelijk met elkaar verbonden raakten, koos men er in bepaalde takken van de familie voor om beide namen te behouden in plaats van er één te laten verdwijnen. Zo bleef de herkomst van beide zijden van de familie zichtbaar, en werd tegelijk het aanzien, bezit en de reputatie van beide geslachten aan het nageslacht doorgegeven. Dit is een vastgesteld, algemeen patroon in de Nederlandse naamgeving van die periode.

Het eerste deel, Barnaart, wordt in de historische bronnen sterk verbonden met Haarlem, waar leden van deze familie in de achttiende en negentiende eeuw actief waren in de textielhandel, met name in de bleek- en linnenindustrie waarvoor Haarlem destijds beroemd was, en waar zij ook bestuurlijke functies bekleedden binnen het stadsbestuur en aanverwante instellingen. De precieze taalkundige oorsprong van de naam Barnaart zelf is niet met zekerheid vastgesteld: mogelijk gaat het terug op een verbastering van een oudere voornaam of patroniem, zoals varianten die verwant zijn aan Bernard of Bernhard, wat in het Germaans zoveel betekent als 'sterk als een beer' of 'dapper als een beer'. Deze koppeling blijft echter een waarschijnlijke, geen bewezen verklaring.

Het tweede deel, Van Bergen, behoort tot de grote groep Nederlandse toponymische achternamen: namen die verwijzen naar de plaats waarvan iemands voorouder afkomstig was of waarmee de familie ooit een grondbezit of leengoed had. Er zijn in de Lage Landen meerdere plaatsen die Bergen heten, waaronder Bergen in Noord-Holland, Bergen op Zoom in Noord-Brabant, en Bergen in het toenmalige prinsbisdom Luik of het huidige België. Zonder verder archiefonderzoek naar de specifieke familietak is niet met zekerheid te zeggen van welke van deze plaatsen de naam in dit geval afkomstig is; het is zelfs mogelijk dat de naam teruggaat op een adellijk of patriciaats geslacht Van Bergen dat al vóór de vorming van vaste achternamen bestond.

Toponymische namen als Van Bergen ontstonden doorgaans doordat iemand die verhuisde naar een nieuwe stad of streek daar werd aangeduid naar zijn plaats van herkomst: 'die van Bergen'. Zo'n bijnaam werd in de loop van generaties, vaak pas definitief bij de invoering van de burgerlijke stand in 1811 onder het Franse bewind, een vaste, erfelijke achternaam. Voor families van enige status, zoals regentengeslachten en kooplieden, gold echter vaak dat de achternaam al veel eerder was vastgelegd in stadsboeken, poorterboeken en huwelijksakten, omdat naamvastheid voor eigendomsrecht, gilden en bestuurlijke functies van groot belang was. Dit mechanisme is voor Nederlandse achternamen in het algemeen goed gedocumenteerd en geldt als vaststaand.

Dat beide familienamen samen een dubbele naam vormden, wijst vrijwel zeker op een specifiek huwelijk tussen een telg uit de familie Barnaart en een telg uit de familie Van Bergen, waarbij de nakomelingen of een bepaalde erfgenaam besloot beide namen te blijven voeren. Dit gebeurde vaak op uitdrukkelijk verzoek in een testament, bijvoorbeeld om een familienaam die dreigde uit te sterven omdat er geen mannelijke opvolger meer was, alsnog te laten voortbestaan via de aangetrouwde tak. Zulke constructies moesten in de negentiende eeuw doorgaans notarieel en koninklijk worden goedgekeurd, wat verklaart waarom dubbele geslachtsnamen vaak precies te herleiden zijn tot één concreet huwelijk, ook al is dat huwelijk zelf in dit geval niet nader gedocumenteerd voor ons.

De spelling van beide onderdelen kan door de eeuwen heen enige variatie hebben gekend, zoals dat voor bijna alle oude Nederlandse familienamen geldt: klinkers en medeklinkers werden pas na de invoering van de burgerlijke stand definitief vastgelegd, terwijl daarvoor schrijfwijzen als Barnaert, Baernaert of Van Berghen naast elkaar konden voorkomen, afhankelijk van de klerk, de streek en de tijd. Dergelijke schommelingen zijn typisch voor namen die al vóór 1811 in gebruik waren bij gegoede families, omdat ambtenaren en notarissen fonetisch noteerden wat zij hoorden, zonder een uniforme spellingsnorm.

Qua hedendaagse frequentie is Barnaart van Bergen een zeer zeldzame naam, wat past bij het beeld van een dubbele geslachtsnaam die is voortgekomen uit één specifieke familietak binnen het achttiende- of negentiende-eeuwse Haarlemse of Hollandse patriciaat, in plaats van uit talrijke onafhankelijk ontstane naamdragers zoals bij veel gewone beroepsnamen of patroniemen het geval is. Dit duidt erop dat vrijwel alle huidige dragers van deze naam afstammen van één en dezelfde stamboom, ontstaan uit die ene huwelijksverbintenis, en dat de naam nooit spontaan elders in het land opnieuw is ontstaan, in tegenstelling tot veel enkelvoudige achternamen die op meerdere onafhankelijke plaatsen konden opkomen.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →