TEMS

De betekenis van de achternaam TEMS

Tems is vermoedelijk een verkorte, verbasterde vorm van 'Thems' of verwijst naar de rivier de Theems (in het Nederlands soms 'Tems' gespeld), gebruikt als herkomstnaam voor iemand die daar vandaan kwam of ernaartoe verhuisde. Het kan ook een Vlaamse of Zeeuwse plaatsnaamvariant zijn, afgeleid van een lokale waternaam met dezelfde wortel als 'Theems'.

Een naam met wortels bij een rivier

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Tems behoort tot de categorie van namen waarvan de herkomst niet met volledige zekerheid is vast te stellen, en dat maakt haar in zekere zin extra interessant. Waar veel Nederlandse en Vlaamse achternamen goed gedocumenteerd zijn in middeleeuwse schepenregisters en vroege bevolkingsregisters, duikt Tems slechts sporadisch op in de bronnen. Dat gebrek aan een dicht papieren spoor betekent dat onderzoekers moeten werken met taalkundige aanwijzingen, verspreidingspatronen en vergelijkingen met verwante namen elders in Europa, in plaats van met een sluitend documentair bewijs. De onzekerheid die daaruit voortvloeit, is dan ook geen tekortkoming van het onderzoek, maar een eerlijke weergave van wat de bronnen toelaten.

De meest aansprekende verklaring koppelt Tems aan de rivier de Theems, in het Engels Thames, die door Londen stroomt en al sinds de Romeinse tijd een centrale rol speelt in het leven van Zuidoost-Engeland. Toponymische achternamen, namen die verwijzen naar een plaats, een landschapskenmerk of een waterloop, ontstonden doordat mensen die in de buurt van een opvallend punt woonden of vandaan kwamen, door hun omgeving zo werden aangeduid: 'die van bij de Theems'. Wanneer zo iemand verhuisde naar een andere stad of streek, bleef die aanduiding aan hem en zijn nakomelingen kleven, en zo kon een waternaam geleidelijk overgaan in een familienaam. Deze verklaring is aannemelijk omdat dit patroon in heel Europa veelvuldig is aangetoond voor rivier- en plaatsnamen, al ontbreekt voor Tems specifiek het sluitende bewijs dat de naam ook daadwerkelijk zo is ontstaan.

Een tweede, evenzeer plausibele verklaring ziet Tems als een verkorte of verbasterde vorm van de voornaam Thomas. In de middeleeuwen en vroegmoderne tijd werden voornamen in de volksmond vaak sterk ingekort en aangepast aan lokale uitspraakgewoonten: uit Thomas ontstonden vormen als Tom, Thom, Thoms en in sommige streken ook Tems, doordat de -h- wegviel en de klinkercombinatie samentrok. Dergelijke verkorte voornamen werden vervolgens, zoals gebruikelijk was bij de vorming van familienamen, doorgegeven als patroniem: de zoon van een man die Thoms of Tems werd genoemd, erfde die aanduiding als vaste achternaam. Deze route is taalkundig goed te verdedigen, omdat vergelijkbare verbasteringen van Thomas in tal van talen zijn gedocumenteerd, al is niet met zekerheid te zeggen dat dit specifiek voor de familie Tems de juiste weg is geweest.

Een derde, minder onderbouwde mogelijkheid is dat Tems teruggaat op een beroepsaanduiding die in de loop der eeuwen sterk is ingekort, bijvoorbeeld verbonden aan werkzaamheden rond water, overzet of handel langs een rivier. Beroepsnamen ontstonden doorgaans doordat het dagelijkse werk van een persoon, zoals veerman, tolgaarder of visser, zo kenmerkend was voor hem in de gemeenschap dat het zijn vaste bijnaam en later achternaam werd. Voor Tems is deze route echter veel spaarzamer gedocumenteerd dan de toponymische verklaring via de Theems of de patroniemverklaring via Thomas, en zij moet dan ook eerder als een aanvullende hypothese dan als een gelijkwaardig alternatief worden beschouwd.

Wat de oorsprong ook precies is geweest, de vroegste sporen van de naam wijzen op Engeland en op de handelsverbindingen tussen Engeland en de Zuidelijke Nederlanden, met name Vlaanderen. Vanaf de late middeleeuwen bestonden er intensieve handelscontacten tussen Engelse wolhandelaars en Vlaamse steden zoals Brugge, Gent en Ieper, en het is via zulke verbindingen dat namen, net als goederen en gewoonten, tussen de twee gebieden konden overgaan. Een koopman, ambachtsman of zeevarende met een Engelse achtergrond die zich in Vlaanderen vestigde, kon zijn naam meenemen, waarna deze zich aanpaste aan de lokale spelling en uitspraak. Dit verklaart waarom varianten van Tems zowel in Engelstalige als in Nederlandstalige en Vlaamse bronnen worden aangetroffen, zonder dat daarmee vaststaat in welk gebied de naam oorspronkelijk is ontstaan.

De spelling van namen als Tems was vóór de invoering van vaste burgerlijke stand en uniforme spellingsregels allerminst standvastig. Klerken en pastoors schreven namen op naar gehoor, en dat leidde tot spellingsvarianten zoals Thems, Tem, Temse of Toms, afhankelijk van de streek, de taal van de schrijver en de lokale uitspraak. Toen in de negentiende eeuw, met de invoering van de burgerlijke stand in 1811 in de Nederlanden en vergelijkbare registraties elders, familienamen definitief werden vastgelegd, verstarde de spelling die op dat moment toevallig in gebruik was tot de officiële, overerfbare vorm. Dit verklaart waarom families met een gemeenschappelijke oorsprong tegenwoordig onder licht verschillende schrijfwijzen door het leven kunnen gaan.

De beperkte verspreiding van de naam Tems in hedendaagse bevolkingsregisters wijst erop dat de naam vermoedelijk teruggaat op een klein aantal, mogelijk zelfs één enkele oorspronkelijke familielijn, die zich pas in latere eeuwen door migratie, huwelijk en emigratie over meerdere landen heeft verspreid. Grote, veelvoorkomende achternamen ontstaan doorgaans op talloze plaatsen onafhankelijk van elkaar, terwijl zeldzame namen als Tems eerder wijzen op een geconcentreerde oorsprong met een geleidelijke, beperkte uitwaaiering. De aanwezigheid van de naam in Noord-Amerika en Australië past in het bredere patroon van Europese emigratiegolven vanaf de negentiende eeuw, waarbij ook minder algemene familienamen werden meegenomen naar nieuwe werelddelen en daar op zichzelf staande, kleine gemeenschappen van naamdragers vormden.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →