STRIK

De betekenis van de achternaam STRIK

Strik is vermoedelijk een bijnaam die teruggaat op het Middelnederlandse woord voor kraanvogel (strijk/strik), gegeven aan iemand met een opvallende gang of stem, vergelijkbaar met die vogel. Een andere mogelijkheid is dat het verwijst naar een woonplek waar veel kraanvogels kwamen.

Van vogelvanger tot vaste familienaam

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

Het woord 'strik' gaat terug op het Middelnederlandse 'stricke' of 'strick', dat zelf weer verwant is aan het werkwoord 'strikken', in de betekenis van vastknopen, vastsnoeren of een lus leggen. Deze woordfamilie is ook terug te vinden in het Duitse 'Strick' (touw, koord) en het Engelse 'to strike' heeft er geen etymologische band mee, al lijkt het oppervlakkig op elkaar. In het Middelnederlands kon 'strik' zowel de fysieke lus of knoop aanduiden als, in overdrachtelijke zin, een list of valstrik waarin iemand of iets gevangen werd. Deze dubbele betekenis, letterlijk voorwerp en figuurlijk vangmiddel, vormt de kern van waaruit de latere achternaam is ontstaan.

De meest gangbare verklaring voor de achternaam Strik is dat zij ontstond als beroepsbijnaam voor iemand die zijn brood verdiende met het vangen van vogels of klein wild met behulp van strikken en netten. Vogelvangst was in de Lage Landen tot ver in de vroegmoderne tijd een serieuze bezigheid, niet alleen voor de eigen keuken maar ook voor de verkoop op markten: lijsters, vinken en andere zangvogels werden gevangen met haarstrikken, lijmstokken of vallen, en de mannen die dit als vak uitoefenden stonden bekend als strikkenzetters of vogelaars. Iemand die dagelijks met dit ambacht bezig was, kreeg in zijn dorp of buurtschap al snel de bijnaam 'die strick' of 'die metten stricke', wat na verloop van generaties kon verstarren tot een erfelijke achternaam.

Een tweede, minder vaak genoemde maar zeker niet onwaarschijnlijke verklaring is dat de naam oorspronkelijk sloeg op een persoonlijk kenmerk van uiterlijk of gedrag, namelijk iemand die opviel door het dragen van een opvallende strik aan zijn kleding, hoed of schoenen. Strikken als sierelement waren in de late middeleeuwen en de vroegmoderne tijd bepaald geen alledaags verschijnsel voor de gewone man, en wie zich er wel mee tooide, kon daardoor een herkenbare bijnaam krijgen die later als familienaam beklijfde. Deze verklaring past in een breder patroon van Nederlandse achternamen die ontstonden uit kledingkenmerken, zoals Hoed, Kraag of Mantel, en verdient daarom evenveel serieuze overweging als de beroepsverklaring, ook al is er voor geen van beide sluitend bewijs per individuele familie.

Belangrijk is dat de wetenschap geen van beide verklaringen als definitief bewezen beschouwt, en dat verschillende families met de naam Strik dus goed uit verschillende oorsprongen kunnen voortkomen. In het ene dorp kan de naam zijn vastgeklonken aan een familie van vogelvangers, terwijl in een ander dorp, los daarvan, een familie werd vernoemd naar een voorvader met een kenmerkende strik aan zijn kledij. Dit soort parallelle ontstaansgeschiedenissen is typisch voor korte, transparante Nederlandse achternamen: juist omdat het woord zo alledaags en begrijpelijk was, kon het op meerdere plaatsen onafhankelijk van elkaar als bijnaam ontstaan.

Wat wél vaststaat, is dat de naam zich vooral heeft geworteld in Zuid-Holland, Noord-Holland en Zeeland, gebieden met een sterk agrarisch en visserskarakter waar naast landbouw en visserij ook de jacht op klein wild en de vogelvangst een reële bijverdienste vormden voor het platteland. Het vochtige, aan water en trekvogelroutes rijke landschap van deze provincies bood uitgelezen omstandigheden voor het zetten van strikken langs slootkanten, rietvelden en akkerranden. Dat de naam hier oververtegenwoordigd is ten opzichte van bijvoorbeeld de zandgronden in het oosten van het land, ondersteunt de gedachte dat de beroepsmatige oorsprong hier minstens even sterk, zo niet sterker, heeft meegespeeld dan de kledingverklaring.

Vóór 1811 bestond er in de Nederlanden nog geen wettelijke verplichting tot een vaste, doorgegeven familienaam; mensen werden aangeduid met een voornaam aangevuld met een patroniem, een beroepsaanduiding of een bijnaam, die van generatie op generatie kon wisselen. Toen Napoleon de Burgerlijke Stand invoerde en iedere inwoner zich verplicht moest laten registreren met een vaste achternaam, kozen veel families eenvoudigweg de bijnaam die al generaties lang in gebruik was binnen hun gemeenschap. Voor de Strik-families betekende dit dat een reeds bestaande, informele aanduiding, ontstaan uit werk of uiterlijk, in 1811 definitief werd vastgelegd in de registers en zo behouden bleef tot op de dag van vandaag.

In de loop der eeuwen is de spelling van de naam opmerkelijk stabiel gebleven, wat te verklaren valt uit de korte, eenlettergrepige vorm van het woord: er was weinig ruimte voor verschrijving of regionale klankverschuiving zoals die wel optrad bij langere namen. Wel komen in oude aktes soms varianten voor als 'Strick' met een c, een spelling die aansluit bij het Middelnederlandse schriftbeeld en bij de Duitse verwantschap van het woord, en die pas in de negentiende eeuw geleidelijk plaatsmaakte voor de huidige vorm zonder c. Ook combinaties en samenstellingen, zoals Strikwerda of Van der Strik, wijzen erop dat de kernnaam op meerdere manieren is doorontwikkeld binnen verschillende families en regio's.

Tegenwoordig is Strik een relatief zeldzame achternaam in Nederland, wat erop wijst dat de huidige dragers vermoedelijk afstammen van een beperkt aantal stamlijnen die zich vanaf de negentiende eeuw hebben vertakt en verspreid, met name vanuit de kustprovincies. De zeldzaamheid maakt de naam tegelijk goed herkenbaar en geeft hem iets van een familiaal kenmerk: wie de naam draagt, draagt daarmee ook een stukje van dat oude, tastbare Hollandse en Zeeuwse plattelandsleven met zich mee, waarin het zetten van een strik langs de slootkant of het dragen van een opvallend lint aan de kledij voldoende was om als mens herkenbaar te worden binnen de gemeenschap.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →