POOL

De betekenis van de achternaam POOL

Pool is een Nederlandse en Engelse achternaam die oorspronkelijk verwees naar iemand die woonde bij een poel, plas of ondiep water. Het is dus een woonplaatsnaam, ontstaan uit het gewone woord 'poel' of 'pool' voor stilstaand water.

Herkomstnaam: uit Polen of bij een poel

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Pool behoort tot een categorie namen waarvan de herkomst niet met zekerheid tot één verklaring is terug te voeren, en dat maakt haar voor genealogen en taalkundigen tegelijk lastig en boeiend. Grofweg zijn er twee hoofdlijnen: de naam kan verwijzen naar iemand die uit Polen afkomstig was, of naar iemand die woonde bij een poel, plas of laaggelegen waterrijk stuk land. Beide verklaringen zijn taalkundig en historisch volkomen plausibel, en welke van de twee voor een specifieke familie geldt, valt zonder archiefonderzoek naar de vroegste dragers meestal niet vast te stellen. Dit is dus geen naam met één verhaal, maar met minstens twee heel verschillende ontstaansgeschiedenissen die toevallig tot dezelfde klank en spelling zijn samengevallen.

De eerste verklaring plaatst Pool in de traditie van de zogeheten volksnamen of herkomstnamen: achternamen die ontstonden doordat iemand zich in een nieuwe streek vestigde en daar werd aangeduid naar het land of gebied waar hij vandaan kwam. Zo ontstonden namen als De Vries voor iemand uit Friesland, De Duijtscher voor een Duitser, en Pool voor iemand uit Polen. In de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd was er aanzienlijk handelsverkeer en migratie tussen de Lage Landen en Oost-Europa, onder meer via de Oostzeehandel, en Poolse kooplieden, ambachtslieden of arbeiders die zich in steden als Amsterdam, Antwerpen of Gdańsk-gerelateerde havenplaatsen vestigden, konden op deze manier een blijvende bijnaam krijgen die vervolgens overging op hun nakomelingen. Dit is een waarschijnlijke, goed gedocumenteerde vormingswijze voor herkomstnamen in het algemeen, al is voor de naam Pool specifiek niet met zekerheid te zeggen in welk percentage van de gevallen dit de werkelijke oorsprong is geweest.

Binnen deze eerste lijn valt ook een joodse variant te onderscheiden. In de negentiende eeuw, toen in veel Europese landen wettelijk verplichte familienamen werden ingevoerd, kozen joodse families vaak namen die hun herkomst of migratiegeschiedenis weerspiegelden. Voor gezinnen die uit Polen afkomstig waren of daar generaties hadden gewoond voordat zij zich elders vestigden, lag een naam als Pool, of varianten daarvan, voor de hand als eenvoudige, herkenbare aanduiding. Deze ontwikkeling verklaart mede waarom de naam ook buiten Nederland en Engeland, onder meer in joodse gemeenschappen in Duitsland, de Verenigde Staten en elders, wordt teruggevonden, los van enige relatie met water of poelen. Dit is een aannemelijke verklaring voor een deel van de dragers, maar net als bij de eerste lijn geldt dat dit niet voor elke familie met deze naam hoeft te gelden.

De tweede hoofdlijn is de toponymische verklaring: Pool als afleiding van het Middelnederlandse woord pool of poel, dat een waterplas, moeras, drassige laagte of ondiepe vijver aanduidde. Wie aan de rand van zo'n poel woonde, op een boerderij of in een gehucht dat naar dat water was vernoemd, kon in documenten worden aangeduid als 'die van der Pool' of eenvoudigweg 'Pool', een aanduiding die vervolgens vast kwam te zitten aan het gezin en generaties lang werd doorgegeven. Dit soort waternamen was in de Lage Landen, met hun overvloed aan moerassen, veengebieden en laaggelegen drassige grond vóór de grootschalige ontginning en drooglegging, buitengewoon gangbaar; talloze plaatsnamen en achternamen als Poel, Van der Poel en Verpoel delen deze oorsprong. Deze verklaring is taalkundig even sterk onderbouwd als de eerste en wordt door veel naamkundigen als minstens even waarschijnlijk beschouwd voor Nederlandse en Vlaamse dragers.

In het Engelse taalgebied speelt een vergelijkbare, maar apart te onderscheiden ontwikkeling. Daar kan Pool, vaak gespeld als Poole, verwijzen naar de havenstad Poole in Dorset, wier naam zelf teruggaat op een Oudengels woord voor een diepe, kalme waterplas of havenkom. Kolonisten of handelaren die vanuit die stad naar elders trokken, konden de plaatsnaam als achternaam meenemen. Daarnaast kon de naam, net als in het Nederlands, eenvoudig ontstaan bij iemand die naast een lokale poel of vijver woonde, zonder enige relatie tot de stad Dorset. Deze Engelse ontwikkeling liep grotendeels los van de Nederlandse en is voor Engelstalige dragers van de naam de meest voor de hand liggende verklaring, al blijft ook hier de eenvoudige waternaam een reëel alternatief.

Wat de spelling betreft is er door de eeuwen heen weinig dramatische verandering opgetreden, wat op zichzelf illustratief is: Pool is een kort, fonetisch eenduidig woord dat zich moeilijk laat vervormen. Wel komen in oudere aktes en kerkregisters varianten voor als Poole, Poolman, Van der Pool en het verwante Poel, afhankelijk van de schrijver, de regio en of men de toponymische dan wel de herkomstverklaring voor ogen had. Voor namen die naar Polen verwezen, zien we soms ook samengestelde vormen als Poolander of Polak in aanverwante taalgebieden, wat aangeeft dat schrijvers destijds wel degelijk onderscheid probeerden te maken tussen 'uit Polen komend' en 'bij het water wonend', ook al zijn beide sporen in de kale vorm Pool uiteindelijk samengevloeid.

Dat de naam vandaag de dag relatief veel voorkomt in Nederland, België, Engeland en de Verenigde Staten wijst er sterk op dat we hier niet te maken hebben met één stamvader of één ontstaansmoment, maar met een groot aantal onafhankelijke families die, verspreid over verschillende landen en eeuwen, om uiteenlopende redenen tot dezelfde naam kwamen. Dat maakt Pool een voorbeeld van wat naamkundigen een polygenetische naam noemen: een naam die telkens opnieuw, op verschillende plaatsen en via verschillende routes, kan zijn ontstaan. Voor wie de eigen familiegeschiedenis wil achterhalen, betekent dit concreet dat vooral de vroegste vindplaatsen van de naam in doop-, trouw- en begraafregisters, en de streek waarin die voorkomen, aanwijzingen kunnen geven welke van de genoemde verklaringen voor die specifieke familielijn het meest aannemelijk is.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →