MEEKES

De betekenis van de achternaam MEEKES

Meekes is een patroniem en betekent zoiets als 'zoon van Meike'. Meike (of Meeuw) was in de middeleeuwen een koosnaam voor Bartholomeus of Bartold, en de toevoeging '-s' gaf aan dat iemand de zoon van die vader was.

Patroniem: zoon van Meeuwis

Bij elke alinea staat hoe zeker wij ervan zijn.

De achternaam Meekes gaat terug op een voornaam, en dat maakt hem tot wat taalkundigen een patroniem noemen: een naam die is afgeleid van de voornaam van de vader en die pas later, generaties later, is verstard tot een vaste familienaam. De voornaam in kwestie is Meeuwis of Meeuwes, een vorm die in het oosten van Nederland en het aangrenzende Nedersaksische taalgebied lange tijd gangbaar was als regionale klankvariant van Bartholomeus. Bartholomeus was in de middeleeuwen een geliefde heiligennaam, vernoemd naar een van de twaalf apostelen, en zoals wel vaker gebeurde met lange, plechtige namen uit de kerkelijke traditie, sleten de klanken in de volksmond af tot iets korters en vertrouwder.

Het achtervoegsel -kes dat we in Meekes terugvinden, is een verkleinvorm die in het oosten van Nederland en in de nabijgelegen Duitse streken veel voorkomt. Waar in het westen van het land vaak -tje of -je als verkleinwoord fungeert, kende het Nedersaksische dialectgebied vormen als -ke, -kes of -sken. Toegepast op een voornaam kreeg zo'n verkleinvorm een dubbele functie: hij kon liefkozend zijn, zoals wanneer een vader Meeuwis een zoon kreeg die men aanvankelijk 'het Meeuwke' of 'Meeuwkes kind' noemde, maar hij diende ook praktisch om onderscheid te maken. In kleine gemeenschappen waar tientallen mannen dezelfde doopnaam droegen, was een aanvullende aanduiding onmisbaar om verwarring te voorkomen.

De stap van 'zoon van Meeuwis' naar een blijvende familienaam Meekes voltrok zich niet van de ene op de andere dag. In de zeventiende en achttiende eeuw was het in de streken Twente, de Achterhoek en delen van Gelderland en Overijssel nog gewoon dat een patroniem per generatie kon veranderen: de zoon van Meeuwis heette Meekes, maar diens zoon kon weer een andere aanduiding krijgen, afhankelijk van de voornaam van zijn eigen vader of van de boerderij waarop hij woonde. Dat dit patroniem uiteindelijk juist bij deze familie of familietak is blijven hangen als vaste achternaam, is waarschijnlijk het resultaat van herhaling over meerdere generaties, waardoor de naam in doop-, trouw- en begraafregisters steeds opnieuw aan dezelfde lijn werd toegeschreven en zo als het ware indikte tot een erfelijke naam.

De mensen die deze naam vroeg droegen, moet men zich voorstellen in het kleinschalige, agrarische leven van het oosten van het land: boerenerven, buurschappen en kerkdorpen waar de gemeenschap klein genoeg was dat iedereen elkaar bij naam en toenaam kende, en waar juist daardoor de behoefte aan onderscheidende namen groot was. Het gebruik van patroniemen als Meekes hoorde bij een mondelinge naamcultuur die nauw verbonden was met het dagelijkse boerenleven, met de kerk als vrijwel enige plek waar namen systematisch werden opgeschreven, in de registers van dopen, huwelijken en begrafenissen die de plaatselijke predikant of pastoor bijhield.

Dat de naam zich zo sterk heeft geconcentreerd in Twente, de Achterhoek en delen van Gelderland en Overijssel, is geen toeval maar een gevolg van de taalgeschiedenis van dat gebied. Het Nedersaksisch, met zijn eigen klankregels en verkleinvormen, week op belangrijke punten af van de dialecten in Holland en Vlaanderen, en juist in dat verschil ligt de verklaring voor de -kes-uitgang. Elders in het land vindt men vergelijkbare patroniemen met andere achtervoegsels, zoals -sen of -s, wat aangeeft dat het onderliggende naamgevingsprincipe overal in de Nederlanden werkte, maar dat de klankvorm sterk regionaal gekleurd was.

Toen in 1811 en 1812 onder het Napoleontische bestuur de verplichte registratie van familienamen werd ingevoerd, is de op dat moment gangbare vorm van de naam simpelweg vastgelegd zoals die lokaal werd uitgesproken en geschreven. Voor gezinnen die al generaties lang Meekes heetten, betekende dit geen verandering maar bevestiging: een naam die eerder losjes van vader op zoon kon verschuiven, werd nu voor altijd bevroren in de burgerlijke stand. Kleine schrijfvarianten die in oudere kerkregisters nog voorkwamen, zoals Meekens, Meikes of Meeuwkes, verdwenen daardoor grotendeels, al bleven in sommige takken van de familie afwijkende spellingen bestaan als sporen van die oudere, minder gestandaardiseerde periode.

De huidige verspreiding van de naam Meekes, die nog altijd een duidelijke concentratie in het oosten van Nederland laat zien ondanks latere migratie naar andere delen van het land en daarbuiten, wijst op een relatief beperkt aantal oorspronkelijke stamlijnen. Anders dan bij zeer algemene achternamen, die vaak op tientallen onafhankelijke ontstaansmomenten teruggaan, doet de regionale gebondenheid van Meekes vermoeden dat de naam in een beperkt aantal buurschappen of kerkdorpen is ontstaan en zich van daaruit, via huwelijk, verhuizing en latere arbeidsmigratie naar steden, langzaam heeft verspreid. Voor wie de naam draagt, betekent dit dat de kans reëel is dat verre naamgenoten daadwerkelijk gemeenschappelijke voorouders delen, iets wat bij talrijker verspreide achternamen veel minder vaak het geval is.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →