MENS

De betekenis van de achternaam MENS

De achternaam Mens komt hoogstwaarschijnlijk van het gewone Nederlandse woord 'mens', mogelijk gebruikt als bijnaam voor iemand die opviel als 'de mens' in een gemeenschap, of als verkorting van een oudere persoonsnaam. Ook een link met de Germaanse naamstam 'man/mann' (mens, man) is aannemelijk.

Herkomst van de achternaam Mens

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Mens behoort tot een categorie familienamen die niet ontstaan is uit een plaatsnaam, een beroep of een adellijke titel, maar uit een gewoon zelfstandig naamwoord uit de dagelijkse spreektaal. Het Middelnederlandse 'mensch' of 'mens' betekende, net als nu, simpelweg 'menselijk wezen' of 'persoon'. Dat zo'n alledaags woord uiteindelijk als familienaam is blijven hangen, is op het eerste gezicht opmerkelijk, maar in de vroegmoderne naamvorming waren juist dit soort korte, klankvolle woorden geschikt om als bijnaam te functioneren, vaak zonder dat de precise reden voor de toekenning is overgeleverd. Dit deel van de verklaring is taalkundig vastgesteld: het woord bestond en had exact deze betekenis.

Een eerste mogelijke verklaring is dat 'Mens' als bijnaam werd gegeven aan iemand om hem te onderscheiden binnen een kleine gemeenschap, bijvoorbeeld als contrast met een dier, een geest of een bovennatuurlijk wezen in volksverhalen, of als aanduiding van iemand die zich nadrukkelijk als 'gewoon mens' gedroeg tegenover geestelijken, edelen of andere bijzondere standen. Dit soort ironische of onderscheidende bijnamen kwam veel voor in de late middeleeuwen, toen mensen binnen een dorp of stadswijk vaak dezelfde voornamen droegen en een tweede aanduiding nodig hadden om verwarring te voorkomen. Deze verklaring is plausibel gezien de algemene naamgevingspraktijk van die tijd, maar voor deze specifieke naam is geen documentatie die het motief van de toekenning vastlegt, dus het blijft een waarschijnlijke maar niet bewezen route.

Een tweede, door sommige naamkundigen geopperde verklaring is dat Mens geen zelfstandig woord is, maar een verkorte vorm van een langere naam, waarbij een oorspronkelijke voornaam of patroniem in de loop van generaties is weggevallen of samengetrokken. Dit fenomeen, waarbij een naam als Clementius, Simens of een vergelijkbare vorm inkort tot een kernklank die toevallig samenvalt met het bestaande woord 'mens', is in de naamkunde welbekend en zou verklaren waarom de naam in sommige archieven naast varianten als Mensen of Menssen opduikt, vormen die wijzen op een oorspronkelijke -s of -sen uitgang die bij een patroniem past. Deze hypothese is aantrekkelijk omdat ze de latere vertakkingen verklaart, maar ze is niet met zekerheid vast te stellen zonder de exacte oudste schrijfwijzen per familielijn te kennen.

Een derde denkrichting koppelt de naam aan het begrip gemeenschap of gemeenschappelijkheid, in de zin dat iemand die als vertegenwoordiger van een gemeenschap optrad, bijvoorbeeld bij gemeenschappelijk landgebruik, gilden of dorpsbesturen, de aanduiding 'de mens' of 'mens van de gemeente' kon meekrijgen. Dit zou een sociale connotatie geven aan de naam, verwant aan woorden als 'gemeen' en 'gemeenschap' die in het Middelnederlands een bredere betekenis hadden dan tegenwoordig, namelijk 'wat allen toebehoort' of 'wat op de gemeenschap slaat'. Deze verklaring is minder goed onderbouwd dan de eerste twee en moet vooral als een aanvullende, speculatieve mogelijkheid worden gezien, die niet weerlegt maar ook niet bevestigt wat voor specifieke families gold.

De vroegste sporen van de naam in schriftelijke bronnen liggen in stadsarchieven, kerkregisters en belastinglijsten uit de veertiende en vijftiende eeuw, met een duidelijke concentratie in West-Vlaanderen, Oost-Vlaanderen en delen van Zeeland. In die documenten komt de naam vooral voor bij ambachtslieden, boeren en kleine handelaars: mensen die leefden van weven, landbouw, kleine handel op de markt of ambachtelijk werk in een stad als Gent, Brugge of Ieper. Dat de naam bij deze bevolkingsgroepen opduikt en niet in leenregisters of adellijke stambomen, bevestigt dat het om een naam van de gewone bevolking gaat, ontstaan uit dagelijks taalgebruik binnen een dorp of wijk, en niet toegekend als eretitel of bezitsaanduiding.

Vanaf de vijftiende en zestiende eeuw begon de naam zich, via huwelijk, handel en migratie tussen steden, geleidelijk te verspreiden over een groter gebied binnen de Lage Landen. De vestiging van de burgerlijke stand in 1811 in de Franse tijd, met de verplichte registratie van vaste familienamen, heeft de spelling van veel van dit soort namen definitief vastgelegd zoals ze op dat moment lokaal werden uitgesproken en geschreven, waardoor variaties tussen buren of zelfs binnen een familie voor altijd naast elkaar konden blijven bestaan. Dit verklaart mede waarom naast Mens ook de vormen Mensen, Menssen en De Mens ontstonden: kleine schrijfverschillen van klerken, dialectverschillen in uitspraak en het al dan niet toevoegen van een lidwoord of meervoudsuitgang werden op dat moment bevroren tot afzonderlijke, blijvende familienamen.

De relatieve zeldzaamheid en eenvoud van de naam Mens wijst erop dat de huidige dragers waarschijnlijk niet van één enkele voorvader afstammen, maar van verschillende, onafhankelijk van elkaar ontstane naamgevingen op verschillende plaatsen in Vlaanderen en Zeeland. Omdat het woord 'mens' overal in het taalgebied bekend en beschikbaar was als bijnaam, kon de naam op meerdere plekken tegelijk en onafhankelijk van elkaar ontstaan, wat betekent dat twee families met de naam Mens vandaag de dag genealogisch vaak geen gemeenschappelijke stamvader delen, ook al klinkt de naam identiek. Dit is een voorzichtige, op algemene naamkundige patronen gebaseerde conclusie, die per individuele familie alleen door archiefonderzoek naar de oudste vermeldingen definitief te bevestigen is.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →