ENGELS

De betekenis van de achternaam ENGELS

Engels betekent oorspronkelijk "de Engelsman" of "afkomstig uit Engeland" en werd gegeven aan iemand met Engelse afkomst, handelsbanden of connecties. Het kan ook een verkorting zijn van de voornaam Engel (van Angelus).

Zoon van Engel, of man uit Engeland

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Engels kent geen eenduidige oorsprong, en dat maakt hem meteen interessant: taalkundigen onderscheiden minstens twee heel verschillende verklaringen die allebei plausibel zijn en die, afhankelijk van de familie in kwestie, allebei juist kunnen zijn. De ene lijn leidt terug naar een voornaam, de andere naar een herkomstaanduiding. Omdat de -s aan het eind van de naam in beide gevallen een logische verklaring heeft, is het vaak onmogelijk om zonder verder archiefonderzoek naar één specifieke familie vast te stellen welke van de twee verklaringen voor die familie de juiste is. Dat geldt voor heel veel Nederlandse en Vlaamse achternamen die op -s eindigen.

De eerste verklaring ziet Engels als een patroniem, dat wil zeggen een naam die oorspronkelijk aangaf wiens zoon iemand was. De onderliggende voornaam is dan Engel, een verkorting van de Germaanse naam Engelbert of van verwante namen als Engelram en Engelbrecht. Deze namen zijn opgebouwd uit het element angil, dat verwijst naar de Germaanse stam der Angelen, en berht, dat glanzend of beroemd betekent. In de middeleeuwen was Engel(bert) een gangbare doopnaam, vooral in de Lage Landen en het Rijnland, en het is in die periode heel gewoon dat kinderen naar hun vader werden genoemd met een simpele s erachter: Engel-s, dus zoon van Engel.

Deze patroniemverklaring wordt sterk ondersteund door het feit dat er in het Nederlandse taalgebied een heel netwerk van verwante namen bestaat die duidelijk uit dezelfde voornaam zijn ontstaan: Engel, Engelen, Engelbert, Engbers, Engberts en Van Engelen. Dat zoveel varianten naast elkaar voorkomen, wijst erop dat de voornaam Engel(bert) eeuwenlang in gebruik is gebleven en op meerdere, onafhankelijke plaatsen en momenten tot een achternaam is gestold. Voor gezinnen wier naam in kerkregisters uit de zestiende en zeventiende eeuw steeds in de vorm Engels of Engelssen opduikt naast voorouders die Engel of Engelbert heetten, is deze afleiding zeer waarschijnlijk de juiste.

De tweede, minstens even oude verklaring gaat ervan uit dat Engels simpelweg herkomst aanduidt: iemand die uit Engeland kwam, er gewoond had, er handel dreef, of om een andere reden met dat land geassocieerd werd. Dit type naam hoort bij een grote categorie herkomstnamen in het Nederlands, vergelijkbaar met Duits, Brabander of Vlaming, waarbij een bijvoeglijk naamwoord voor een nationaliteit als familienaam werd overgenomen. In de kustgebieden van Vlaanderen en Holland, waar handelscontacten met Engeland al in de late middeleeuwen intensief waren via de wolhandel en later de lakenindustrie, is het goed voorstelbaar dat een koopman, zeeman of ambachtsman die vanuit Engeland was overgekomen, of er lange tijd had gewerkt, door zijn omgeving simpelweg 'de Engels' of 'de Engelsman' werd genoemd.

Voor deze herkomstverklaring pleit ook dat bijnamen naar nationaliteit of streek in de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd een heel gewone manier waren om mensen van elkaar te onderscheiden in kleine gemeenschappen, zeker in havensteden en handelscentra waar vreemdelingen opvielen. Zo'n bijnaam kon in de tweede of derde generatie al vergeten zijn gerelateerd te zijn aan een daadwerkelijke Engelse afkomst en gewoon als familienaam zijn blijven hangen, ook bij nakomelingen die zelf nooit een voet in Engeland hadden gezet. Dit verklaart ook waarom de naam Engels vandaag geen enkele aanwijsbare concentratie vertoont in kuststreken die je bij een puur Engelse herkomst zou verwachten: de naam is te verspreid geraakt om dat spoor nog te volgen.

Wat de oudste dragers van de naam betreft, kunnen we voor beide verklaringen wel iets zeggen over hun waarschijnlijke leefwereld, zonder specifieke personen te noemen. Wie de naam droeg als patroniem, leefde in een tijd en omgeving waarin achternamen nog niet vastlagen en de identiteit van een persoon vooral via de vader liep; dit waren doorgaans boeren, ambachtslieden of kleine burgers in het Brabantse, Limburgse of Vlaamse platteland en de daar gelegen steden. Wie de naam droeg als herkomstaanduiding, was eerder verbonden met handel, scheepvaart of ambacht in stedelijke, op buitenlandse handel georiënteerde milieus, waar dagelijks contact met vreemdelingen en hun talen heel gewoon was.

Toen in 1811 en 1812 onder het Napoleontische bestuur de burgerlijke stand werd ingevoerd en iedereen verplicht een vaste achternaam moest laten vastleggen, werden bestaande bijnamen en patroniemen die al generaties in gebruik waren simpelweg officieel gemaakt. Voor families die al Engels heetten, veranderde er toen niets aan de klank van de naam, maar wel werd de spelling voor het eerst definitief vastgelegd door ambtenaren, wat verklaart waarom parallelle vormen als Engelen, Engelsen en Van Engelen soms in dezelfde streek naast elkaar zijn blijven bestaan: kleine regionale of ambtelijke verschillen in schrijfwijze werden op dat moment bevroren tot afzonderlijke familienamen.

De huidige verspreiding van Engels over verschillende Nederlandse provincies, zonder duidelijke concentratie in één streek of beroepsgroep, past goed bij het beeld dat de naam meerdere keren onafhankelijk van elkaar is ontstaan, zowel als patroniem als als herkomstnaam, op verschillende plaatsen in de Lage Landen. Dat zoveel mensen vandaag Engels heten, is dus vrijwel zeker niet het gevolg van afstamming van één stamvader, maar van talrijke, van elkaar losstaande families die eeuwen geleden om uiteenlopende redenen tot dezelfde naam kwamen. Wie de eigen wortels wil achterhalen, ontkomt dan ook niet aan onderzoek in lokale doop-, trouw- en begraafregisters van de eigen voorouders.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →