BARLAG

De betekenis van de achternaam BARLAG

Barlag verwijst waarschijnlijk naar een woonplaats op een laaggelegen, moerassige of veenachtige grond ('bar' = kaal/open, 'lage' = laaggelegen plek). Het was oorspronkelijk een plaatsaanduidende naam voor iemand die bij zo'n herkenbare hoeve of landschapsplek woonde.

Herkomst van de naam Barlag

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Barlag behoort tot een grote familie van Nedersaksische plaatsnamen en hoevenamen die eindigen op -lag of -lage. Dit element gaat terug op het oud-Germaanse woord 'lage', dat zoveel betekent als 'laaggelegen plek', 'woonplaats' of 'nederzetting'. Het is verwant aan het Nederlandse werkwoord 'liggen' en aan woorden als 'laag' in de zin van gelegen terrein. In het uitgestrekte gebied van Twente, de Achterhoek, Emsland en Oost-Friesland komen tot op de dag van vandaag talloze plaatsen en boerderijnamen voor met deze uitgang, zoals Bookholtlage, Wachtelage of Barlage. Dat maakt het zeer aannemelijk dat ook Barlag oorspronkelijk een plaatsnaam of hoevenaam is geweest, voordat het een familienaam werd.

Het eerste deel van de naam, 'Bar', is minder eenduidig en dit is precies het punt waarop de naamkunde meerdere sporen openhoudt. Een eerste, taalkundig aantrekkelijke verklaring is dat 'Bar' teruggaat op het bijvoeglijk woord 'baar' in de oude betekenis van 'onbegroeid', 'open' of 'kaal'. Een 'Barlag' zou dan letterlijk een lage, open plek in het landschap zijn geweest, zonder bomen of struikgewas, misschien een stuk heide of drooggelegd veen dat zich onderscheidde van de omringende, dichter begroeide grond. Dit soort terreinaanduidingen is in de Nedersaksische toponymie zeer gangbaar en verklaart een groot deel van de plaatsnamen die op landschapskenmerken zijn gebaseerd.

Een tweede mogelijke verklaring voor 'Bar' ligt in de persoonsnaamsfeer. In het Germaanse naamgevingssysteem was 'ber' of 'bar', verwant aan het woord voor beer, een geliefd element in voornamen en bijnamen, omdat de beer als krachtig en dapper dier gold. Een boerderij die naar een vroege bewoner werd genoemd, bijvoorbeeld iemand die 'Bar' of een naam met dat element droeg, kon zo de samengestelde naam Barlag krijgen: de lage plaats van Bar. Dit type naamvorming, waarbij een persoonsnaam wordt gecombineerd met een terreinaanduiding, is in de vroegmiddeleeuwse hoevennaamgeving in het grensgebied eveneens goed gedocumenteerd, al is voor deze specifieke naam niet vast te stellen welke van de twee verklaringen de juiste is.

Onafhankelijk van welke verklaring voor 'Bar' de juiste is, staat het proces waardoor de naam een achternaam werd redelijk vast. In de Nedersaksische landbouwgebieden was het eeuwenlang gebruikelijk dat een boerderij een eigen naam droeg die vaak ouder was dan de familie die er op een gegeven moment woonde. Wanneer iemand op de Barlag-hoeve ging boeren, werd hij in spreektaal en later in officiële stukken aangeduid als 'de Barlag' of 'van Barlag'. Deze hoevenamen groeiden zo uit tot vaste familienamen, een proces dat zich in dit deel van Europa vooral tussen de late middeleeuwen en de vroege negentiende eeuw voltrok, toen de burgerlijke stand de namen definitief vastlegde.

De mensen die deze naam oorspronkelijk droegen, waren vrijwel zeker boeren of erfpachters op een afgelegen hoeve in een landschap van beekdalen, heidevelden en verspreide erven, typerend voor de streek tussen Twente, de Achterhoek en de Duitse buurregio's. Het dagelijks leven daar draaide om gemengde landbouw, veeteelt en het onderhoud van de vaak schrale, laaggelegen grond waaraan de boerderij haar naam ontleende. De ligging in een grensstreek waar Nederlandse en Duitse dialecten, bestuur en kerkelijke indeling elkaar eeuwenlang overlapten, verklaart ook waarom de naam Barlag zowel in Nederlandse als Duitse archieven en telefoonboeken opduikt, zonder dat er sprake is van twee gescheiden ontstaansgeschiedenissen.

De spelling van de naam is in de loop der eeuwen niet dramatisch veranderd, wat past bij een relatief laat gefixeerde hoevenaam. Wel zijn varianten als Barlage, Barlagh en in sommige Duitse bronnen Bahrlag aangetroffen, ontstaan doordat schrijvers de plaatselijke uitspraak fonetisch weergaven of doordat de slot-e van 'lage' in de gesproken taal wegviel. Bij de invoering van de burgerlijke stand in Nederland in 1811 en bij vergelijkbare registraties in de Duitse staten werd meestal een van deze varianten definitief vastgelegd voor een gezin, waarna spelling binnen die familielijn grotendeels stabiel bleef, ook al bleven andere takken soms een andere schrijfwijze gebruiken.

Barlag is tegenwoordig een tamelijk zeldzame naam, wat er sterk op wijst dat de huidige dragers afstammen van een beperkt aantal, mogelijk zelfs één enkele oorspronkelijke hoeve met die naam, in plaats van uit vele onafhankelijk ontstane vestigingen zoals bij zeer voorkomende plaatsnaam-achternamen het geval is. De latere verspreiding van de naam naar andere delen van Nederland en Duitsland, en via emigratie naar de Verenigde Staten, past in het bredere patroon van negentiende- en twintigste-eeuwse migratie vanuit de Nedersaksische grensstreek, gedreven door landbouwhervormingen, bevolkingsdruk op de zandgronden en de zoektocht naar nieuwe bestaansmogelijkheden overzee.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →