WILDEMAN

De betekenis van de achternaam WILDEMAN

Wildeman is een bijnaam die teruggaat op 'de wilde man', een ruige, ongetemde figuur uit middeleeuwse volksverhalen en optochten. Waarschijnlijk kreeg iemand die stoer, ongepolijst of afstandelijk overkwam, of die zo'n rol speelde in feesten en toneelspelen, deze naam als toenaam.

Van bosgeest tot familienaam

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Wildeman is taalkundig eenvoudig te ontleden: het is een samenstelling van 'wild' en 'man', twee woorden die al in het Middelnederlands in precies deze vorm en betekenis bestonden. 'Wild' betekende toen, net als nu, ongetemd, onbeschaafd of buiten de orde van de beschaafde wereld levend. De combinatie 'wildeman' was in de veertiende en vijftiende eeuw een vaste term voor een specifiek soort figuur, en geen vrije woordvinding van een individuele naamgever. Dat de naam zo transparant is opgebouwd, maakt de herleiding tot de oorsprong ongewoon zeker vergeleken met veel andere achternamen wier bestanddelen door klankverschuiving onherkenbaar zijn geworden.

De wildeman was in de laatmiddeleeuwse verbeelding een vaste mythologische gedaante: een van top tot teen behaard mensachtig wezen dat in de diepe bossen leefde, buiten de dorpsgemeenschap en buiten de kerkelijke orde. Hij verscheen in processies, op speelkaarten, in randversieringen van handschriften en, heel concreet, als schildhouder naast wapenschilden en als beeld op gevels en uithangborden van huizen en herbergen. Voor de gewone stedeling of dorpeling was dit geen abstract symbool maar een alledaags visueel gegeven, iets waar men letterlijk langsliep. Die alomtegenwoordigheid van het beeld is de sleutel tot het begrijpen van hoe de naam ontstond, want ze verklaart meteen twee heel verschillende, beide plausibele routes naar dezelfde achternaam.

De eerste, en waarschijnlijk oudste, verklaring is die van de bijnaam voor een persoon. Iemand die zich ruw, onhandelbaar of asociaal gedroeg, die zich afzijdig hield van de gemeenschap, of die eenvoudigweg woest en ongeschoren oogde, kon door zijn omgeving spottend of beschrijvend 'de wildeman' genoemd worden. Zulke bijnamen naar uiterlijk of karakter waren in de late middeleeuwen een van de belangrijkste bronnen van familienamen, naast beroepsnamen en patroniemen. Dat deze bijnaam bleef plakken en overging op de kinderen, is precies het mechanisme waardoor in de vijftiende en zestiende eeuw persoonlijke bijnamen geleidelijk erfelijke achternamen werden, zeker in de stedelijke gebieden van de Nederlanden waar administratie steeds belangrijker werd.

De tweede verklaring is die van de huisnaam. Voordat er huisnummering bestond, werden huizen in steden en dorpen herkend aan een gevelsteen, uithangbord of gevelbeeld: 'In de Wildeman' was een volstrekt gangbaar soort adres, vergelijkbaar met 'In de Kroon' of 'In de Zwaan'. Wie in zo'n huis woonde, of wie een herberg, brouwerij of winkel onder dat teken dreef, kon naar het pand vernoemd worden en die naam als achternaam gaan voeren, ook als hijzelf allerminst wild of woest van aard was. Dit was in de vroegmoderne Nederlandse steden een even wijdverbreid mechanisme van naamvorming als de persoonlijke bijnaam, en voor de naam Wildeman is er geen taalkundige of historische grond om de ene route boven de andere te verkiezen: beide hebben zich vermoedelijk onafhankelijk van elkaar, op verschillende plaatsen, voorgedaan.

Daarnaast speelt de heraldische traditie een aparte rol. De wildeman werd veelvuldig gebruikt als schildhouder in wapens van zowel adellijke als burgerlijke en gilde-families, een gebruik dat in de Lage Landen bijzonder populair was. Het is denkbaar dat sommige families de naam Wildeman aannamen of kregen juist vanwege een reeds bestaande band met zo'n wapen, bijvoorbeeld als dienstman, pachter of naaste van een familie die dit symbool voerde, of doordat een gildehuis met wildeman-teken de naamgever leverde. Dit verband is aantrekkelijk en wordt in genealogische kringen graag aangehaald, maar is voor individuele families zelden hard te bewijzen; het blijft een redelijke hypothese eerder dan een vaststaand feit voor elke drager van de naam.

Geografisch wortelde de naam vooral in Noord-Brabant, Zuid-Holland en Gelderland, met een duidelijke uitloper naar Vlaanderen. Dat is geen toeval: dit waren de dichtbevolkte, verstedelijkte kerngebieden van de laatmiddeleeuwse Nederlanden en Zuidelijke Nederlanden, waar huisnamen en uithangborden het dichtst voorkwamen en waar de kerkelijke en stedelijke registratie, en later de burgerlijke stand, het vroegst en het nauwkeurigst werkte. In meer landelijke, dunbevolkte streken had men zulke systemen van huisaanduiding minder nodig, en bleven bijnamen vaker informeel zonder tot vaste achternaam te verstenen. De verspreiding van Wildeman weerspiegelt dus vooral waar de sociale en bestuurlijke omstandigheden voor naamvorming het gunstigst waren.

In spelling is de naam opvallend stabiel gebleven: 'wildeman' werd al in het Middelnederlands zo geschreven en heeft in de loop der eeuwen weinig fonetische aanpassing ondergaan, wat past bij een woord dat altijd als herkenbaar begrip in de volkstaal is blijven bestaan, in tegenstelling tot namen die door lokale uitspraak sterk vervormden. Wel duiken in oudere archiefstukken soms varianten op als Wilde Man in twee woorden, of met een extra letter zoals Wildemann, vooral daar waar Duitse of Vlaamse schrijfconventies invloed hadden. Vanaf de invoering van de burgerlijke stand in 1811 werd de schrijfwijze binnen een familie definitief vastgelegd, wat verdere spellingdrift een halt toeriep.

De relatieve zeldzaamheid van de naam Wildeman vandaag de dag wijst erop dat de huidige dragers vermoedelijk afstammen van een beperkt aantal afzonderlijke stamlijnen, ontstaan op verschillende plaatsen en momenten via de hierboven beschreven mechanismen, in plaats van van één enkele voorvader. Dat verklaart ook waarom families met deze naam, ondanks de gedeelde naam en betekenis, bij genealogisch onderzoek vaak geen gemeenschappelijke oorsprong blijken te delen wanneer men ver genoeg terugzoekt. De naam functioneert daardoor eerder als een gedeeld cultureel motief, de wildeman als middeleeuws symbool van het ongetemde en het bosleven, dan als bewijs van één familiestamboom, en dat maakt hem tot een bijzonder rijk onderwerp voor wie de eigen afkomst wil onderzoeken.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →