VAN TELLINGEN

De betekenis van de achternaam VAN TELLINGEN

Van Tellingen is een plaatsnaam-achternaam: de drager (of een voorouder) kwam oorspronkelijk uit een plek genaamd Tellingen of Tellegen, vermoedelijk gelegen in het oosten van Nederland. Het heeft dus niets te maken met 'tellen' in de zin van rekenen, ondanks de gelijkenis.

Herkomst van de naam Van Tellingen

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Van Tellingen behoort tot de grote familie van toponymische achternamen: namen die niet verwijzen naar een beroep, een lichamelijk kenmerk of een vadersnaam, maar naar een plaats van herkomst. Het voorvoegsel 'van' is in het Nederlandse namenstelsel een vaste aanwijzing dat de drager, of diens voorouder, oorspronkelijk ergens anders vandaan kwam dan waar hij zich vestigde. Wie in een nieuwe omgeving ging wonen, werd door de lokale bevolking vaak aangeduid als 'die van Tellingen', simpelweg om hem te onderscheiden van anderen met een gelijke voornaam. Zo'n bijnaam kon na verloop van generaties verstenen tot een vaste, erfelijke achternaam.

Het tweede deel van de naam, 'Tellingen', vertoont de karakteristieke uitgang '-ingen' die in grote delen van Nederland en het aangrenzende Duitse taalgebied voorkomt in plaatsnamen. Deze uitgang gaat terug op een oud Germaans woordpatroon dat oorspronkelijk 'de mensen van' of 'behorend bij' betekende, vaak gekoppeld aan een persoonsnaam of een landschapskenmerk. Namen als Groningen, Vlaardingen en Wageningen laten hetzelfde vormingspatroon zien. Dat betekent dat 'Tellingen' zeer waarschijnlijk ooit de naam was van een kleine nederzetting, buurtschap of gehucht, bewoond door een groep mensen die met een bepaalde stam- of persoonsnaam werden geassocieerd, al is die oorspronkelijke naamdrager niet meer met zekerheid te achterhalen.

Een eerste mogelijke verklaring is dat 'Tellingen' teruggaat op een persoonsnaam of stamnaam die begon met 'Tell-' of 'Telle-', een element dat in oudere Germaanse voornamen voorkwam, mogelijk verwant aan woorden die met 'vertellen' of 'tellen' in de betekenis van 'opsommen, berekenen' samenhangen, of aan een verbogen vorm van een persoonsnaam als Tello of Tello. De nederzetting zou dan zijn ontstaan als de woonplaats van de familie of aanhang van iemand die deze naam droeg, vergelijkbaar met hoe elders plaatsen ontstonden rond een stichter of grondbezitter. Deze verklaring is plausibel gezien het vaste patroon van '-ingen'-namen, maar blijft een veronderstelling omdat een exacte, gedocumenteerde plaats die vandaag nog 'Tellingen' heet niet eenduidig is terug te vinden.

Een tweede, evenzeer aannemelijke verklaring is dat de naam verwijst naar een landschappelijk of agrarisch kenmerk van de nederzetting, waarbij de wortel iets aanduidde dat met een telling, grens of afscheiding te maken had, zoals een plek waar vee werd geteld, belasting werd geheven, of grond werd afgemeten. In agrarische gemeenschappen in het oosten van Nederland en het Duitse grensgebied waren dergelijke praktische, functionele plaatsnamen niet ongewoon; een buurtschap kreeg zijn naam naar de activiteit die er kenmerkend plaatsvond. Ook deze lezing kan niet als bewezen worden beschouwd, maar sluit goed aan bij het algemene patroon waarin kleine nederzettingen in die streek hun naam ontleenden aan een concrete, dagelijkse bezigheid van de bewoners.

Wat wél met een redelijke mate van zekerheid te zeggen is, is dat de familie die de naam Van Tellingen droeg vermoedelijk behoorde tot de agrarische of ambachtelijke middenklasse van het platteland. Wie een dergelijke plaatsnaam als achternaam meekreeg, was doorgaans een boer, keuterboer of handwerksman die naar een groter dorp, een marktplaats of een stad trok en daar als nieuwkomer werd aangeduid naar zijn herkomstdorp. Het dagelijks leven van zo'n familie speelde zich vermoedelijk af tussen akkerland, kleine erven en de wisselende seizoensarbeid die het bestaan op het platteland in die tijd kenmerkte, met alle onzekerheid van oogst en veestapel die daarbij hoorde.

De definitieve, wettelijke vastlegging van de naam Van Tellingen vond in Nederland grotendeels plaats na de invoering van de Burgerlijke Stand onder het Napoleontische bestuur in 1811, toen elke inwoner verplicht werd een vaste en erfelijke achternaam te laten registreren. Vóór die tijd kon een toponymische bijnaam nog wisselen naargelang de generatie of de woonplaats, maar vanaf dat moment werd de gekozen vorm, met de precieze spelling van dat ogenblik, voor alle volgende generaties bindend. Dit verklaart ook waarom sommige families met eenzelfde herkomstverhaal toch met licht afwijkende spellingen door het leven gingen, afhankelijk van de ambtenaar die de naam destijds optekende.

In de eeuwen daarvoor onderging de spelling van dergelijke namen doorgaans meerdere verschuivingen, mede door de grote regionale variatie in schrijfwijze vóór de standaardisering van het Nederlands. Klinkers werden verlengd of verkort, de 'e' en de 'i' wisselden soms van plaats, en dubbele medeklinkers werden toegevoegd of weggelaten naar het gehoor van de klerk die de naam noteerde. Dit is een algemeen bekend verschijnsel bij Nederlandse toponymische achternamen en betekent dat varianten met een net iets andere spelling, zoals Tellinge of Tellinghe, in oudere bronnen dezelfde oorsprong kunnen delen zonder dat er een directe familiale lijn hoeft te bestaan tussen de dragers ervan.

De naam Van Tellingen komt vandaag relatief weinig voor, wat erop wijst dat de huidige dragers hoogstwaarschijnlijk afstammen van een klein aantal, mogelijk zelfs één enkele familielijn die zich vanuit de oorspronkelijke nederzetting verspreidde. Migratie binnen Nederland, onder meer naar stedelijke centra zoals Amsterdam, zorgde ervoor dat de naam zich vanaf de vroegmoderne tijd geleidelijk over een groter gebied verspreidde dan het oorspronkelijke, kleinschalige herkomstgebied in het oosten van Nederland of het grensgebied met Duitsland. De relatieve zeldzaamheid van de naam maakt haar bovendien tot een waardevol spoor voor genealogisch onderzoek, omdat het aantal mogelijke stamvaders beperkt lijkt te zijn.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →