VAN DER SCHANS
„Vernoemd naar een huis bij een verdedigingswal of schans”
Mijn achternaam verraadt dat mijn voorouders bij een oude verdedigingswal woonden!
De betekenis van de achternaam VAN DER SCHANS
Deze naam betekent letterlijk 'van de schans' en verwijst naar een voorouder die woonde bij een aarden verdedigingswal, vestingwerk of veldschans. Het is een typisch Nederlandse plaatsaanduidende achternaam die aangeeft waar iemand vandaan kwam of woonde.
Wilt u zien wat er in de registers staat? Het verdiepingsdossier VAN DER SCHANS bevat de akten, de tellingen en de originele registerbladen — met bij elke bewering de bron erbij. €47
Bekijk het dossier VAN DER SCHANS →Wonen bij het verdedigingswerk
Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.
VastgesteldDe achternaam Van der Schans is een toponymische naam: hij verwijst niet naar een beroep of een voorvader met een bijzondere eigenschap, maar naar een plek in het landschap. Het kernwoord 'schans' stamt uit het Middelnederlands en duidde oorspronkelijk op een aarden wal of verdedigingswerk, vaak haastig opgeworpen om een doorwaadbare plaats, een dijk, een rivierovergang of een dorpskern te beschermen. Het voorzetsel 'van der' is een samentrekking van 'van de', en geeft aan dat de drager 'van' die specifieke plek kwam, er woonde of er vlakbij gevestigd was. Deze constructie is typisch Nederlands en Vlaams en komt bij duizenden achternamen terug.
Zeer waarschijnlijkVoordat achternamen verplicht werden, gebruikten mensen in dorpen en steden allerlei aanvullende aanduidingen om iemand van een naamgenoot te onderscheiden. Iemand die 'Jan bij de schans' of 'Jan van der Schans' werd genoemd, woonde vermoedelijk letterlijk naast, op of vlakbij zo'n verdedigingswal. Schansen lagen vaak aan de rand van een nederzetting, bij een brug, een veer of een grens tussen twee heerlijkheden, en het huis of de hoeve die er het dichtst bij stond, kreeg als vanzelf de naam van het object mee. Zo'n bijnaam werd van generatie op generatie doorgegeven zodra hij in officiële stukken zoals belastingregisters, doop- en trouwboeken bleef terugkeren, en groeide zo uit tot een vaste familienaam.
Zeer waarschijnlijkHet is belangrijk te beseffen dat er niet één 'de schans' bestond waar alle dragers van deze naam vandaan komen. In de Nederlanden zijn door de eeuwen heen talloze schansen aangelegd, zeker tijdens de Tachtigjarige Oorlog toen zowel Spaanse als Staatse troepen linies van veldschansen bouwden langs rivieren als de Waal, de Maas, de IJssel en de vele kleinere waterwegen in Holland en Utrecht. Daarnaast bleven veel schansen na de oorlog liggen als herkenbaar landschapselement en gaven ze hun naam aan een buurtschap of gehucht, waarvan er in Nederland nog altijd meerdere 'Schans' of 'De Schans' heten. De achternaam Van der Schans is dus vrijwel zeker op meerdere, onafhankelijke plaatsen ontstaan, bij verschillende families die toevallig bij een gelijksoortig verdedigingswerk woonden.
Zeer waarschijnlijkDat de naam vooral in Zuid-Holland, Noord-Holland en Utrecht wordt aangetroffen, past goed bij deze verklaring. Dit waren dichtbevolkte, waterrijke gewesten met veel strategische punten: rivierovergangen, sluizen, dijkdoorbraken en stadspoorten die extra bescherming nodig hadden. De concentratie van schansen was hier groter dan in bijvoorbeeld de zandgronden van het oosten, en daarmee ook de kans dat een familie naar zo'n plek werd vernoemd. Het is echter geen wet van Meden en Perzen; ook elders in het land en in Vlaanderen komen vergelijkbare namen voor, wat aansluit bij het beeld van een naam die op verschillende plekken onafhankelijk is ontstaan.
VastgesteldVóór 1811 werd een achternaam als Van der Schans in de praktijk al generaties lang gebruikt, maar zonder wettelijke verplichting kon de schrijfwijze per klerk, per dorp en per document verschillen: schans, schants, schantz of zelfs schans met een extra 's' aan het eind komen in oude archieven voor. Pas met de invoering van de Burgerlijke Stand onder het Napoleontische bestuur werden namen definitief vastgelegd zoals ze op dat moment werden uitgesproken of geschreven, wat verklaart waarom de spelling sindsdien vrijwel onveranderd is gebleven terwijl er daarvoor meer variatie bestond. Het tussenvoegsel 'van der' werd daarbij, zoals gebruikelijk, niet meegeteld bij alfabetisering op de eerste letter van de eigennaam, een conventie die tot op de dag van vandaag in de Nederlandse burgerlijke stand wordt gevolgd.
HypotheseOmdat de naam op meerdere plaatsen onafhankelijk kan zijn ontstaan, gaat het bij Van der Schans niet om één enkele stamboom maar om een aantal, mogelijk vrij talrijke, oorspronkelijk niet-verwante families die toevallig dezelfde naamgevingslogica volgden. Dat verklaart ook waarom de naam tegenwoordig relatief wijdverspreid voorkomt binnen Nederland en, door latere emigratie naar landen als de Verenigde Staten, Canada en Zuid-Afrika, ook daarbuiten opduikt, vaak in verschillende spelwijzen zoals Vanderschans of Vander Schans wanneer het tussenvoegsel in het buitenland aan de naam werd vastgeplakt. Wie de eigen familiegeschiedenis wil terugvoeren tot een specifieke schans, doet er dus goed aan de eigen tak via archiefonderzoek te volgen, aangezien de naam zelf geen uitsluitsel geeft over welke schans het oorspronkelijk betrof.