PLOMP

De betekenis van de achternaam PLOMP

Plomp is vermoedelijk een bijnaam-achternaam die verwijst naar iemand die plomp, dik of log van gestalte was. Het woord 'plomp' betekende in het Middelnederlands ook 'zwaar' of 'onhandig', en werd als karakteristiek voor een persoon tot familienaam.

Bijnaam voor een log, stevig persoon

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Plomp gaat terug op het Middelnederlandse bijvoeglijk naamwoord 'plomp', dat in de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd zoveel betekende als log, onbehouwen, zwaarlijvig of onhandig. Het woord kon zowel op het lichamelijke voorkomen van iemand slaan – een gezette, stevig gebouwde man of vrouw – als op diens manier van doen: iemand die grof of onbeholpen optrad, zonder finesse. Dat zulke woorden als scheldnaam of koosnaam aan een persoon bleven kleven en vervolgens overerfden op kinderen en kleinkinderen, was in de vijftiende en zestiende eeuw een algemeen verschijnsel bij de vorming van Nederlandse familienamen.

Naast de betekenis 'log persoon' bestaat er een tweede, geheel andere verklaring die in de naamkunde eveneens serieus wordt genomen. Plomp is namelijk ook de gewone Nederlandse benaming voor de gele plomp en de witte plomp, waterplanten die veelvuldig voorkwamen in de sloten, plassen en veenweiden van het rivierengebied en het Groene Hart. Iemand die aan een plek woonde waar deze planten welig tierden, of die er zijn brood mee verdiende – bijvoorbeeld als visser of rietsnijder tussen de plompenvelden – kon op basis daarvan een plaatsgebonden bijnaam krijgen die later als achternaam vastgroeide. Deze verklaring past goed bij het waterrijke landschap waarin de naam van oudsher voorkomt.

Beide verklaringen kunnen dus naast elkaar bestaan, en het is voor een individuele familie Plomp zonder archiefonderzoek naar de vroegste dragers vrijwel niet vast te stellen welke van de twee van toepassing is geweest. Naamkundigen achten de verklaring vanuit het bijvoeglijk naamwoord 'log, onhandig' doorgaans de meest voorkomende, omdat dit type lichamelijke of karakteriserende bijnaam in de bronnen veruit het talrijkst is vertegenwoordigd. De verklaring vanuit de waterplant is echter niet minder plausibel gezien de geografische spreiding van de naam, en verdient evenveel respect als familietraditie.

Het proces waarbij zo'n bijnaam een vaste, erfelijke geslachtsnaam werd, voltrok zich geleidelijk. In de zestiende en zeventiende eeuw duiken personen met de toevoeging 'Plomp' op in doop-, trouw- en begraafboeken en in notariële akten uit Zuid-Holland en Utrecht, wat erop wijst dat de naam toen al enkele generaties in gebruik was binnen bepaalde families voordat zij wettelijk werd vastgelegd. Pas met de invoering van de Burgerlijke Stand in 1811, onder het Franse bewind van Napoleon, werden dit soort al bestaande familienamen officieel geregistreerd en daarmee definitief bevroren in de vorm waarin wij ze nu kennen.

De mensen die deze naam als eersten droegen, leefden waarschijnlijk in kleine agrarische gemeenschappen in het veenweidegebied rond Gouda en Woerden, waar het dagelijks leven zich afspeelde tussen sloten, weilanden en veenplassen. Wie zwaar en breed gebouwd was, was in een samenleving van handmatige arbeid — turfsteken, hooien, vissen — geen ongewone verschijning, en zo'n fysiek kenmerk viel op genoeg om als onderscheidend kenteken te dienen in een dorp waar iedereen elkaar bij de voornaam kende en een tweede aanduiding nodig was om verwarring te voorkomen.

Dat de naam zich juist in Zuid-Holland en Utrecht heeft gehandhaafd en verspreid, hangt samen met de relatief stabiele agrarische bevolking van het Groene Hart, waar families eeuwenlang op dezelfde hoeves en in dezelfde parochies bleven wonen. Pas vanaf de negentiende en twintigste eeuw, met de opkomst van industrialisatie, trekarbeid en later verstedelijking, verspreidden dragers van de naam Plomp zich over de rest van Nederland, zonder dat de regionale kern van herkomst ooit is weggevaagd uit de archieven of uit de collectieve familieherinnering.

Wat de schrijfwijze betreft is Plomp door de eeuwen heen opvallend stabiel gebleven vergeleken met veel andere Nederlandse achternamen, waarschijnlijk omdat het onderliggende woord kort en fonetisch eenduidig is: er viel weinig te verbasteren. Wel komen in oudere bronnen soms varianten voor met een extra letter of een andere klinker, het gevolg van de wisselende spelling die vóór de standaardisering van het Nederlands gebruikelijk was en van de vrije hand waarmee kosters en klerken namen naar gehoor optekenden.

Qua frequentie behoort Plomp tot de middenmoot van Nederlandse achternamen: niet zeldzaam, maar ook niet behorend tot de allergrootste familienamen van het land. Dat wijst erop dat de naam vermoedelijk niet uit één enkele stamvader is voortgekomen, maar dat de bijnaam op meerdere, onafhankelijke momenten en plaatsen aan verschillende personen is toegekend, wat bij zo'n voor de hand liggend en herkenbaar woord als 'plomp' ook aannemelijk is. Voor wie vandaag de dag de naam draagt, betekent dit dat er niet één maar meerdere, los van elkaar staande families Plomp aan de basis van de huidige naamdragers kunnen liggen.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →