MOL

De betekenis van de achternaam MOL

De naam Mol verwijst hoogstwaarschijnlijk naar het dier de mol, mogelijk als bijnaam voor iemand die klein was, slecht zag, of ondergronds/graafwerk deed. Daarnaast bestaat er een plaatsnaam Mol (in de Belgische Kempen), zodat de naam ook een herkomstnaam kan zijn voor iemand die daarvandaan kwam.

Bijnaam voor een graver, of van Mol

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Mol behoort tot de kortste en meest raadselachtige familienamen uit de Lage Landen, precies omdat het woord zelf al eeuwenlang meerdere betekenissen droeg voordat het als achternaam vastgroeide. In het Middelnederlands verwees 'mol' primair naar het kleine, ondergronds levende zoogdier dat wij nog kennen, maar het woord functioneerde ook als plaatsnaam en als klankvorm die in andere talen weer andere ladingen had. Wie in de vroegmoderne tijd deze naam kreeg toegewezen, kon dus om zeer verschillende redenen 'Mol' genoemd worden, en dat verklaart waarom naamkundigen tot op vandaag geen eenduidig antwoord geven op de vraag waar één specifieke familie Mol haar naam precies aan ontleent.

De meest gangbare verklaring in de naamkunde is die van de bijnaam, afgeleid van het diertje de mol. Zo'n bijnaam kon op twee heel verschillende manieren ontstaan. Enerzijds als spotnaam voor een fysiek kenmerk: mollen hebben kleine, half verscholen oogjes, en iemand die bijziend was, scheel keek of moeizaam zag, kon door zijn dorpsgenoten al snel de mol genoemd worden, een bijnaam die vervolgens op de kinderen overging en zo hereditair werd. Anderzijds kon de naam een beroepsaanduiding zijn voor iemand die letterlijk als de mol werkte: ondergronds, in greppels, kuilen, funderingen of vroege mijnbouw, waarbij het beeld van het gravende dier zich rechtstreeks liet vertalen naar de arbeid van de mens. Beide varianten van deze verklaring zijn plausibel en worden door taalkundigen naast elkaar genoemd, zonder dat de ene het wint van de andere.

Een tweede, eveneens serieus te nemen verklaring is die van de plaatsnaam. De gemeente Mol in de Belgische provincie Antwerpen, gelegen in de Kempen, is een oude nederzetting waarvan de naam vermoedelijk teruggaat op een waterloop- of terreinaanduiding uit voor-Germaanse of Germaanse tijd, mogelijk verwant aan woorden voor moerassig of zacht land. In de middeleeuwen was het gebruikelijk dat wie zich vanuit zo'n plaats elders vestigde, in de nieuwe woonomgeving bij de naam van zijn herkomstplaats werd genoemd: hij werd 'de man van Mol', later kortweg Mol. Dit verklaart ook waarom de variant Van Mol, met het voorzetsel nog intact, in Vlaanderen bijzonder veel voorkomt, terwijl de kale vorm Mol zich makkelijker over grotere afstand kon verspreiden en het voorzetsel in de loop der generaties kon verliezen.

Daarnaast wijzen sommige bronnen op kleinere plaatsen en gehuchten met de naam Mol of Molle die ook in Nederland zelf te vinden waren, vaak samenhangend met laaggelegen, drassige grond. Ook hier geldt het toponymische principe: een familie die van zo'n plek afkomstig was of er land bezat, kon de plaatsnaam als identificerend achtervoegsel meekrijgen. Dit spoor is minder goed gedocumenteerd dan dat van de Antwerpse gemeente Mol, maar het is taalkundig niet uit te sluiten en verklaart mogelijk waarom de naam in bepaalde Nederlandse regio's al vroeg geconcentreerd voorkomt, los van enige band met de Kempen.

De suggestie dat de naam zou samenhangen met 'mol' als maateenheid of gewicht is naamkundig aanzienlijk minder overtuigend. Het scheikundige begrip mol, als eenheid van hoeveelheid stof, is namelijk een negentiende-eeuwse en vooral twintigste-eeuwse term, veel te jong om aan de basis te kunnen liggen van een familienaam die al in de zestiende eeuw is gedocumenteerd. Oudere gewichtsbenamingen met een vergelijkbare klank zijn in het Nederlandse taalgebied niet stevig aangetoond als naamgevende bron. Deze verklaring wordt dan ook terecht als marginaal beschouwd en verdient vooral vermelding om volledig te zijn, niet omdat er sterke aanwijzingen voor bestaan.

Dat de naam al in de zestiende en zeventiende eeuw opduikt in kerkelijke en notariële archieven, wijst op een vroege en stevige verankering, ruim voordat de burgerlijke stand in 1811 voor Nederland en enkele jaren eerder voor de Zuidelijke Nederlanden de schrijfwijzen van achternamen definitief vastlegde. In die eeuwen was spelling nog geen vaste zaak: klerken schreven fonetisch op wat ze hoorden, en zo kon dezelfde familie in het ene document als Mol en in het andere als Molle, Mole of zelfs Moll worden opgetekend. Pas met de vastlegging in de burgerlijke stand kreeg elke familie definitief één schrijfwijze, wat verklaart waarom naast Mol nu ook naamvarianten als Van Mol, Demol en samengestelde vormen als Molenaar naast elkaar bestaan, terwijl die laatste in werkelijkheid een geheel andere, van het beroep molenaar afgeleide oorsprong heeft.

De kortheid en eenvoud van de naam Mol hebben er ongetwijfeld aan bijgedragen dat hij op zoveel plaatsen onafhankelijk van elkaar kon ontstaan. Een naam van slechts drie letters, gebaseerd op een alledaags en overal bekend woord, ligt eenvoudigweg voor de hand als bijnaam of plaatsaanduiding, en dat betekent dat de huidige dragers van de naam Mol zeer waarschijnlijk niet van één gemeenschappelijke voorvader afstammen, maar van talloze onafhankelijke families die in verschillende dorpen en steden, om verschillende redenen, dezelfde simpele naam kregen. De huidige verspreiding over Nederland en Vlaanderen, met duidelijke concentraties her en der, is dan ook eerder het resultaat van meerdere parallelle ontstaansmomenten dan van één enkele stamboom die zich over de eeuwen heeft vertakt.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →