MESSCHENDORP

De betekenis van de achternaam MESSCHENDORP

Messchendorp is een plaatsnaam-achternaam: de drager (of zijn voorouders) kwam oorspronkelijk uit een gehucht of buurtschap genaamd Messchendorp, in het Groningse taalgebied. De naam verwijst waarschijnlijk naar een 'dorp' bij een moerassig of drassig stuk land (vergelijk 'mesch/mos' als aanduiding voor moeras of veengrond).

Herkomst van de plaatsnaam Messchendorp

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Messchendorp behoort tot de categorie toponymische familienamen: namen die zijn afgeleid van een plaats waar een voorouder vandaan kwam of woonachtig was. Het tweede lid, 'dorp', is een van de meest voorkomende nederzettingsaanduidingen in het Nederlandse en Nederduitse taalgebied en gaat terug op het Oudsaksische 'thorp', dat een kleine agrarische nederzetting aanduidde, doorgaans kleiner en jonger van oorsprong dan een 'heem' of 'wijk'. Dit element treft men in tientallen samengestelde plaatsnamen aan, vooral in het noorden en oosten van Nederland en in aangrenzende Duitse streken, waar de kolonisatie van veengebieden en heidevelden in de middeleeuwen tot veel nieuwe, samengestelde dorpsnamen leidde.

Het eerste lid, 'Messchen', is lastiger eenduidig te duiden en dat is precies waar de onzekerheid in deze naam zit. Een aannemelijke verklaring is dat het teruggaat op het Middelnederlandse woord 'mes' of 'messche' (mes, snijwerktuig), mogelijk in een verbogen of meervoudsvorm zoals 'messchen'. In dat geval zou de naam oorspronkelijk hebben verwezen naar een nederzetting bij een messenmaker, een smederij waar messen werden vervaardigd, of naar een plek met een messvormige (spitse, smalle) landvorm, zoals een landtong tussen twee waterlopen. Dergelijke vormbeschrijvingen komen vaker voor in oude plaats- en veldnamen, waarbij alledaagse voorwerpen als benaming dienden voor de vorm van een stuk land.

Een tweede, zeker zo plausibele verklaring is dat 'Messchen' teruggaat op een persoonsnaam of familienaam die aan het dorpselement is toegevoegd om een nederzetting van een bepaalde familie of stichter aan te duiden, zoals dat bij veel oude '-dorp'-namen het geval is (vergelijk namen als Eexterdorp of Tjamsweer, waarbij het eerste deel een persoons- of stamnaam weergeeft). In dat scenario zou 'Messchendorp' oorspronkelijk 'het dorp van (de lieden van) Messche of Messen' hebben betekend, een persoonsnaam die in de vroege middeleeuwen in het Noord-Nederlandse en Noord-Duitse gebied voorkwam. Beide verklaringen zijn taalkundig verdedigbaar en zonder een specifiek gedocumenteerd nederzettingsnaam is niet met zekerheid vast te stellen welke van de twee de juiste is.

Wat wel vaststaat, is dat de naam als geheel wijst op een zeer specifieke, kleinschalige plaatsaanduiding, eerder een gehucht, buurtschap of nederzetting binnen een groter kerspel dan een zelfstandige stad of dorp met een eigen kerk. Dit past bij het patroon dat mensen die naar elders verhuisden, bijvoorbeeld naar een groeiende marktplaats of een ander dorp, de naam van hun herkomstplaats meenamen als onderscheidend kenmerk. Zulke namen ontstonden doorgaans doordat de nieuwe buren de persoon aanduidden als 'die van Messchendorp', een aanduiding die na verloop van generaties verstarde tot een vaste achternaam, los van de vraag of de familie nog in die plaats woonde.

De concentratie van de naam in Groningen en Drenthe sluit goed aan bij het taalkundige profiel: het gebruik van '-dorp' als nederzettingsnaam is in deze provincies en in het aangrenzende Duitse Ostfriesland en Emsland bijzonder productief geweest, meer dan in bijvoorbeeld Holland of Brabant, waar andere elementen zoals '-heim', '-wijk' of '-zele' overheersen. Dit wijst erop dat de oorspronkelijke nederzetting Messchendorp, ongeacht de precieze betekenis van het eerste lid, in dit Noord-Nederlandse taallandschap moet hebben gelegen, mogelijk als een inmiddels verdwenen of in een groter dorp opgegaan gehuchtje, zoals wel vaker gebeurde met kleine agrarische nederzettingen die hun zelfstandige naam verloren maar als familienaam bleven voortbestaan.

Voor 1811 gebruikten de meeste inwoners van het Noord-Nederlandse platteland patroniemen: namen die van vader op kind veranderden, zoals Jan Hindriks wiens zoon weer Hindrik Jans zou heten. Families die daarnaast al een vaste, aan een plaats gebonden bijnaam droegen, zoals Messchendorp, hadden daarmee al vóór de Napoleontische wetgeving een praktisch bruikbare, stabiele achternaam en kozen die logischerwijs bij de verplichte registratie in de Burgerlijke Stand. Dit verklaart waarom toponymische namen als deze vaak ouder aandoen dan de wettelijke vastlegging zelf: de naam bestond al mondeling en informeel, en werd in 1811 slechts officieel op schrift gesteld.

De zeldzaamheid van de naam vandaag de dag duidt erop dat vrijwel alle huidige dragers afstammen van een klein aantal, mogelijk zelfs één enkele familielijn die zich vanuit de oorspronkelijke nederzetting of buurtschap heeft verspreid. Dit is kenmerkend voor toponymische namen die zijn afgeleid van zeer kleine, plaatselijk beperkte locaties: hoe specifieker en kleiner de oorspronkelijke plaats, hoe kleiner de kring van mensen die zich ernaar konden vernoemen, in tegenstelling tot namen afgeleid van grote steden, die door veel onafhankelijke families tegelijk konden zijn aangenomen. Voor genealogisch onderzoek betekent dit dat dragers van de naam Messchendorp een reële kans hebben om via archiefonderzoek een gemeenschappelijke voorouder te vinden.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →