MATHIJSSEN

De betekenis van de achternaam MATHIJSSEN

Mathijssen betekent letterlijk 'zoon van Mathijs', een Nederlandse vorm van Matthias/Matteüs. De achternaam ontstond doordat kinderen destijds vaak naar de voornaam van hun vader werden genoemd, met '-sen' of '-ssen' als toevoeging voor 'zoon van'.

Patroniem: zoon van Mathijs

Bij elke alinea staat hoe zeker wij ervan zijn.

De achternaam Mathijssen is in de kern een patroniem: een naam die niet verwijst naar een beroep, een woonplaats of een fysieke eigenschap, maar naar de voornaam van de vader. Wie in de late middeleeuwen of vroegmoderne tijd Mathijssen heette, was dus letterlijk 'de zoon van Mathijs'. Deze manier van naamgeving was in de Lage Landen eeuwenlang de gewoonste zaak van de wereld: voordat achternamen vast werden, herkende men iemand door hem te koppelen aan zijn vader, zoals we vandaag nog spreken van 'de zoon van de bakker' zonder dat daarmee al een officiële achternaam ontstaat. Pas geleidelijk versteende deze verwijzing tot een erfelijke familienaam die van generatie op generatie werd doorgegeven, ook als de betreffende vader allang overleden was.

De voornaam Mathijs zelf gaat terug op het Hebreeuwse Mattithjahu, dat 'geschenk van Jahweh' of 'gave van God' betekent. Via het Griekse Matthaias en het Latijnse Matthias of Matthaeus vond de naam zijn weg naar West-Europa, vooral gedragen door de populariteit van de apostel Matthias en de evangelist Mattheüs. In de Nederlanden werd deze bijbelse naam in de volksmond verbasterd tot Mathijs, Thijs of Matthijs, en de klankverschuivingen die daarbij optraden, zijn kenmerkend voor hoe geleerde, kerkelijke namen zich aanpasten aan de spreektaal van boeren en burgers die zelf geen Latijn kenden. Dat de naam zo wijdverbreid raakte, hangt samen met de grote invloed van het christendom op de doopnamen die ouders hun kinderen gaven.

De uitgang -sen of -ssen is de Nederlandse en Vlaamse tegenhanger van wat in het Scandinavisch -son en in het Engels -son heet: een achtervoegsel dat simpelweg 'zoon van' aanduidt. In het rivierengebied, in Brabant en in delen van Vlaanderen was deze vorm van patroniemvorming bijzonder geliefd, terwijl in andere streken eerder een genitief-s zonder -zoon werd gebruikt, zoals in Mathijs zelf als achternaam. Dat er naast Mathijssen ook varianten als Mathijsen, Matthijssen en het sterk verkorte Thijssen bestaan, laat zien dat dezelfde onderliggende naamgevingsimpuls op net iets verschillende manieren werd vastgelegd, afhankelijk van de klerk, de streek en het tijdstip van registratie.

De mensen die deze naam als eersten droegen, waren vermoedelijk gewone dorpsbewoners: boeren die het land bewerkten, ambachtslieden zoals smeden, wevers of timmerlieden, en kleine burgers in de steden en gehuchten van het hertogdom Brabant. Er is geen enkele aanwijzing dat de naam verbonden was aan adel, een gilde of een specifiek beroep; ze ontstond simpelweg uit de dagelijkse praktijk om iemand aan te duiden via zijn vader, in een tijd en omgeving waarin voornamen als Mathijs zo veel voorkwamen dat een aanvullende aanduiding nodig was om verwarring te voorkomen op de dorpsmarkt, in het kerkregister of bij de schepenbank.

Dat de naam vandaag vooral geconcentreerd voorkomt in Noord-Brabant en de provincie Antwerpen, wijst op een sterke regionale verankering die teruggaat op het oude hertogdom Brabant, een gebied met een eigen dialectcontinuüm waarin patroniemen op -sen bijzonder productief waren. Waarschijnlijk is de naam op meerdere plaatsen onafhankelijk van elkaar ontstaan, telkens wanneer een zoon van een lokale Mathijs zich moest onderscheiden van naamgenoten in zijn omgeving. Dit betekent dat de huidige dragers van de naam Mathijssen niet allemaal van één en dezelfde stamvader afstammen, maar eerder van tientallen of zelfs honderden onafhankelijke families die toevallig via dezelfde taalkundige logica aan hun naam kwamen.

De spelling van de naam is door de eeuwen heen sterk gaan verschillen, en dat is goed te verklaren uit de manier waarop namen vóór de negentiende eeuw werden vastgelegd. Kosters, pastoors en schepenklerken schreven namen grotendeels fonetisch op, zonder vaste norm, waardoor dezelfde familie in het ene document als Mathijssen en in het andere als Matthijsen of Mathijsen kon opduiken. Pas met de invoering van de burgerlijke stand onder Napoleon rond 1811 werd voor elk gezin een schrijfwijze definitief vastgelegd, vaak op basis van de spelling die de ambtenaar op dat moment noteerde. Deze administratieve momentopname verklaart waarom families die oorspronkelijk misschien nauwelijks van elkaar verschilden, sindsdien met net iets andere spellingen door het leven gaan.

Omdat Mathijssen een van de vele parallelle vormen is naast Thijssen, Mathijsen, Matthijssen en aanverwante namen, en omdat elk van die vormen op talloze plaatsen onafhankelijk kan zijn ontstaan, is de naam vandaag relatief veelvoorkomend in Nederland en Vlaanderen zonder dat dit duidt op één gemeenschappelijke oorsprong. De frequentie van de naam is dus vooral een afspiegeling van hoe populair de voornaam Mathijs eeuwenlang was, en van hoe productief het achtervoegsel -sen was in de Brabantse en Vlaamse naamgevingscultuur, meer dan een teken van een hechte, traceerbare familielijn die tot één enkele middeleeuwse Mathijs herleid kan worden.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →