LEMSTRA

De betekenis van de achternaam LEMSTRA

Lemstra is een Friese achternaam die verwijst naar herkomst uit Lemmer of de streek Lemsterland, in het zuidwesten van Friesland. Het achtervoegsel '-stra' is typisch Fries en betekent zoiets als 'afkomstig van'.

Friese herkomstnaam van de Lemmer

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Lemstra is opgebouwd uit twee herkenbare delen die allebei iets vertellen over de herkomst van de eerste dragers. Het eerste deel, "Lem", wordt algemeen in verband gebracht met de plaatsnaam Lemmer, een oude vissersplaats aan wat nu het IJsselmeer heet, in de huidige gemeente De Fryske Marren. Het tweede deel, het achtervoegsel "-stra", is een van de meest karakteristieke bouwstenen van Friese familienamen. Dit achtervoegsel is een verkorting van het oudere woord "sate" of "stede", dat boerderij, hofstede of woonplaats betekende. Samengevoegd wijst Lemstra dus letterlijk op iemand die woonde op of afkomstig was van een boerderij of stee in of bij de Lemmer.

Het is belangrijk te beseffen dat namen op "-stra" niet per se rechtstreeks naar het dorp zelf verwijzen, maar vaak naar een specifieke boerderij, buurtschap of stuk land dat toevallig ook Lem- in de naam had, of dat vernoemd was naar een waternaam met dezelfde stam. In het Fries en Oudfries komt het element "lem" of "lim" namelijk ook voor in woorden die met slik, modder of laagliggend, drassig land te maken hebben, een betekenis die in het rivierrijke en waterrijke Friese landschap zeer voor de hand ligt. Het is dus goed mogelijk dat de naam niet zozeer teruggaat op het dorp Lemmer als wel op een vergelijkbaar gevormde plek- of terreinaanduiding elders in Friesland, die onafhankelijk van het dorp is ontstaan uit hetzelfde landschappelijke woordmateriaal.

Deze twee verklaringen, de ene gericht op het dorp Lemmer en de andere op een algemener landschapswoord voor drassige grond, sluiten elkaar niet per se uit, maar zijn wel degelijk verschillende sporen die de taalkunde niet met zekerheid heeft weten te ontrafelen voor deze specifieke naam. De verklaring die uitgaat van het dorp Lemmer geniet in de gangbare naamkunde de voorkeur, omdat veel Friese "-stra"-namen aantoonbaar teruggaan op bestaande plaatsnamen uit dezelfde streek als waar de familie vandaan kwam, en Lemmer als bekende en herkenbare plaats een voor de hand liggende referentie vormde. Toch is het voor een individuele familie Lemstra niet met zekerheid vast te stellen welke van de twee routes precies gevolgd is zonder onderzoek naar de concrete boerderij of plek waaraan de eerste naamdrager verbonden was.

Achternamen op "-stra" ontstonden grotendeels pas als officiële, vaste familienamen tijdens de Napoleontische tijd, toen in 1811 en 1812 in de Nederlandse gewesten de verplichting werd ingevoerd om een vaste achternaam te laten registreren bij de burgerlijke stand. Vóór die tijd gebruikten de meeste Friezen een patroniem, dus een naam die simpelweg de voornaam van de vader herhaalde met een uitgang, en geen vaste erfelijke achternaam. Bij de verplichte naamgeving grepen veel Friese gezinshoofden terug op de plek waar hun boerderij, buurtschap of geboortedorp lag, en zo ontstond een hele reeks namen op "-stra", "-inga" en "-ma" die stuk voor stuk naar een concrete locatie verwijzen. Lemstra past volledig in dit patroon en is daarmee typerend voor de manier waarop Friesland zijn eigen, sterk regionaal gekleurde naamsysteem ontwikkelde, dat duidelijk afwijkt van de patronymische achternamen die elders in Nederland gangbaarder werden.

De mensen die deze naam als eersten droegen, waren vermoedelijk boeren of kleine landgebruikers die op een sate bij de Lemmer of in de wijdere omgeving daarvan woonden en werkten, in een landschap van laagveen, meren en vaarten waar het bestaan draaide om melkvee, hooiwinning en de altijd nabije waterhuishouding. De Lemmer zelf was en is een vissersplaats met een haven aan het IJsselmeer, waar de handel in vis en later ook de scheepvaart en handel met Amsterdam en andere steden een belangrijke bron van bestaan vormden. Het is denkbaar dat sommige vroege naamdragers ook in die visserij of handel actief waren, al is de "-stra"-vorm van de naam zelf sterker verbonden met een agrarische, aan een sate gebonden herkomst dan met een beroep op het water.

In de negentiende en twintigste eeuw bleef de naam Lemstra sterk geconcentreerd in Friesland en de aangrenzende noordelijke provincies, wat past bij het algemene patroon van Friese "-stra"-namen, die zelden ver buiten hun oorspronkelijke gewest verspreid raakten voordat de moderne mobiliteit en trek naar de steden op gang kwamen. Vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw en vooral in de twintigste eeuw trokken leden van families met deze naam, zoals veel andere Friezen, weg naar elders in Nederland en naar emigratielanden als de Verenigde Staten en Canada, waar Friese boerengemeenschappen zich vestigden. Die verspreiding is goed gedocumenteerd voor Friese emigratie in het algemeen, al valt voor de familie Lemstra specifiek niet met zekerheid te zeggen via welke routes en in welke aantallen dit precies verliep zonder gericht genealogisch bronnenonderzoek.

Qua spelling is de naam door de eeuwen heen betrekkelijk stabiel gebleven vergeleken met veel andere Nederlandse achternamen, wat mede te danken is aan het feit dat de naam pas relatief laat, namelijk pas bij de invoering van de burgerlijke stand, definitief werd vastgelegd in een vaste schrijfwijze. Kleine variaties zoals Lemster of Lemsma komen wel voor binnen dezelfde naamfamilie of in aanverwante takken, en wijzen op net iets andere lokale tradities in het vormen van herkomstnamen, met soms de uitgang "-ster" in plaats van "-stra" of de "-ma"-uitgang die eveneens veel in Friese namen voorkomt. Dat de naam Lemstra vandaag de dag nog altijd relatief zeldzaam is en sterk geconcentreerd blijft in het noorden van Nederland, wijst erop dat de huidige dragers vermoedelijk afstammen van een beperkt aantal stamvaders uit de streek rond de Lemmer, eerder dan van talrijke onafhankelijk ontstane naamslinies zoals bij zeer voorkomende achternamen wel het geval is.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →