KONING

De betekenis van de achternaam KONING

Koning is een bijnaam-achternaam die teruggaat op het woord 'koning'. Meestal kreeg iemand deze naam niet omdat hij écht koninklijk was, maar als spotnaam of eretitel, bijvoorbeeld voor wie de hoofdrol speelde in een volksfeest, schuttersgilde of schoolspel, of wie zich koninklijk gedroeg.

Bijnaam voor wie zich koning waande

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

Het woord koning gaat via het Middelnederlandse coninc terug op het Oudnederlandse kuning, dat op zijn beurt een Germaanse oorsprong heeft. Taalkundig hangt dit woord samen met een stam die 'geslacht' of 'stam' betekende, vergelijkbaar met het Oudengelse cyning: een koning was oorspronkelijk niet zozeer een heerser bij gratie Gods, maar iemand die aan het hoofd stond van een geslacht of gemeenschap. Deze etymologie is taalkundig goed gedocumenteerd en geldt als vaststaand. De achternaam Koning is dus letterlijk niets anders dan het gewone zelfstandig naamwoord, dat op een gegeven moment als persoonsaanduiding en later als erfelijke familienaam is gaan functioneren.

Achternamen die zijn afgeleid van functietitels of hoge posities behoren tot een aparte categorie binnen de naamkunde, de zogeheten bijnaamnamen. Deze werden in de middeleeuwen toegekend op basis van een opvallend kenmerk, gedrag of positie van iemand, en niet op basis van een daadwerkelijke afkomst. Bij Koning is dat mechanisme goed te reconstrueren: iemand die zich gedroeg als een koning, een leidende rol speelde in het dorp, een gilde of een schuttersvereniging aanvoerde, kreeg deze titel als spotnaam of eretitel toebedeeld door zijn omgeving. Dat dit soort bijnamen tot erfelijke achternamen zijn geworden, is een breed geaccepteerd en goed onderbouwd principe in de Nederlandse en Vlaamse naamgeving.

Een bijzonder aannemelijke en concrete verklaring ligt in de traditie van het koningsschieten, een eeuwenoud gebruik binnen schuttersgilden waarbij de beste schutter van het jaar de eretitel 'koning' kreeg. Deze koning van het gilde droeg vaak een zilveren koningsplaat of -keten en genoot binnen de gemeenschap aanzien tot de volgende wedstrijd. Wie deze titel eenmaal had behaald, kon er in de dorpsgemeenschap blijvend mee geassocieerd blijven, en zo kon de eretitel via de omgeving als bijnaam en later als achternaam aan een familie blijven kleven. Deze verklaring is goed gedocumenteerd voor de gildecultuur in de Lage Landen, al is voor individuele families zelden met zekerheid vast te stellen of dit werkelijk de oorsprong was.

Daarnaast is het aannemelijk dat de naam is ontstaan uit een toneel- of rolnaam. Bij volksfeesten, ommegangen en processies, zoals bij het driekoningenfeest of bij middeleeuwse mysteriespelen, werd jaarlijks iemand aangewezen om de rol van koning te spelen. Die tijdelijke rol kon in de mond van dorpsgenoten blijven hangen als bijnaam, vooral wanneer iemand deze rol meerdere jaren achtereen vervulde of er anderszins bekend om stond. Deze verklaring is minder sterk gedocumenteerd dan die van het koningsschieten, maar past goed in het bredere patroon van bijnamen die uit volksgebruiken en feestelijke rollen zijn voortgekomen, en verdient daarom eveneens vermelding als plausibele bron.

Ten slotte moet ook de mogelijkheid van een spotnaam serieus worden genomen: iemand die zich hooghartig gedroeg, zich boven anderen verheven voelde of overdreven trots of statig optrad, kon door zijn omgeving spottend 'de koning' worden genoemd. Dit soort ironische bijnamen was in de middeleeuwse dorpscultuur gebruikelijk en sluit aan bij een bredere categorie van bijnamen die gedrag of karakter bespotten. Er is geen enkele aanwijzing, in geen van de archiefbronnen die de naam vermelden, dat dragers van de naam Koning daadwerkelijk van koninklijke of adellijke afkomst waren; de naam moet dus telkens figuurlijk worden opgevat.

Geografisch is de naam vanaf de late middeleeuwen vooral terug te vinden in Noord-Holland, Zuid-Holland en Zeeland, gewesten met een dichte stedelijke en dorpsstructuur waarin gilden, schutterijen en volksfeesten een prominente rol speelden in het sociale leven. Juist in die context van gemeenschapsleven, waarin eer en aanzien publiekelijk werden toegekend en bijgehouden, kon een bijnaam als Koning gemakkelijk ontstaan en generaties lang blijven bestaan. Dat de naam zich vanuit dit kerngebied verder over Nederland en Vlaanderen heeft verspreid, past bij het algemene patroon waarin bijnaamnamen zich vanuit stedelijke centra en handelsgebieden verder over het taalgebied uitbreidden.

In de loop der eeuwen is de schrijfwijze van de naam sterk uiteengelopen, met vormen als Coning, Coningh, Koningh, Konings en De Koning naast elkaar in archiefstukken. Deze variatie is grotendeels te verklaren doordat vóór de invoering van een uniforme burgerlijke stand in 1811 de spelling van namen door klerken, notarissen en pastoors werd genoteerd naar gehoor en regionale uitspraak, zonder vaste norm. De toevoeging van het lidwoord 'de' in De Koning benadrukte de oorspronkelijke functie van de naam als persoonsaanduiding, alsof men letterlijk 'de koning' van het dorp of gilde bedoelde, terwijl de vorm Konings een bezitsvorm suggereert, wellicht in de zin van 'zoon van de koning' of 'behorend bij de koning'.

Dat Koning tegenwoordig tot de meest voorkomende achternamen van Nederland behoort, wijst erop dat de naam niet uit één enkele familie of gebeurtenis is voortgekomen, maar dat het bijnaammechanisme zich onafhankelijk van elkaar op talloze plaatsen en momenten heeft voorgedaan. Met andere woorden: de vele hedendaagse dragers van de naam Koning stammen vrijwel zeker af van tientallen of zelfs honderden onafhankelijke stamvaders, verspreid over de Lage Landen, die ieder om hun eigen reden met deze eretitel of spotnaam werden aangeduid. Dit verklaart ook waarom er geen enkele historische bron is die de naam met een specifieke, aanwijsbare persoon of gebeurtenis in verband brengt.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →