HIWAT

De betekenis van de achternaam HIWAT

Hiwat is een familienaam die voorkomt onder Hindoestaanse Surinamers, wier voorouders als contractarbeiders vanuit Brits-Indië naar Suriname werden gebracht. De naam is vermoedelijk een Surinaamse verbastering van een Noord-Indiase (Bhojpuri/Hindi) naam of aanspreekvorm, die tijdens de registratie op de plantages een vaste, verkorte schrijfwijze kreeg.

Een naam uit het contractarbeidersverleden

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Hiwat behoort niet tot de oude Nederlandse naamvoorraad, maar tot een heel andere, jongere geschiedenis: die van de Hindoestaanse gemeenschap in Suriname en Nederland. De naam wordt vrijwel uitsluitend aangetroffen bij families die hun wortels terugvoeren op voorouders uit Brits-Indië, en dat gegeven alleen al vertelt veel over waar en hoe deze naam is ontstaan. Anders dan bij de meeste Europese achternamen, die eeuwenlang organisch groeiden uit beroep, plaats of vadersnaam binnen één taalgebied, is Hiwat een naam die letterlijk een oceaan is overgestoken en onderweg door een ander bureaucratisch systeem is gegaan dan waarin hij ontstond.

Tussen 1873 en 1916 werden ruim vierendertigduizend contractarbeiders uit Brits-Indië naar Suriname gebracht om, na de afschaffing van de slavernij in 1863, het werk op de plantages voort te zetten. Deze mensen kwamen vooral uit de regio's rond het huidige Uttar Pradesh en Bihar, in het toenmalige Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland bestuurde Noord-India, en spraken varianten van Hindi, Bhojpuri, Awadhi en andere regionale talen. Voor hun vertrek werden zij geregistreerd in wervingsdepots, vaak in Calcutta, waar hun namen door Britse en later Nederlandse ambtenaren werden genoteerd. Dat deze registratie het beginpunt vormt van de naam zoals wij die nu kennen, staat historisch vast; wat er precies in die administratie is gebeurd met de oorspronkelijke naam, is voor Hiwat specifiek niet meer met zekerheid te reconstrueren.

Een eerste mogelijke verklaring zoekt de herkomst van Hiwat in een Noord-Indiaas woord of naamvorm die verwijst naar een persoonlijke eigenschap of een natuurelement, zoals in de gegeven achtergrondinformatie wordt gesuggereerd. In veel talen van dat gebied bestaan namen die zijn afgeleid van woorden voor wind, lucht of adem, en klanken die verwant zijn aan 'hawa' (wind, lucht) liggen niet ver van de vorm Hiwat verwijderd. Als deze lezing klopt, zou de naam oorspronkelijk iets hebben aangeduid als een persoon die geassocieerd werd met beweeglijkheid, vrijheid of een windachtig karakter, wellicht als bijnaam die later als familienaam is blijven hangen. Deze verklaring is aantrekkelijk omdat zij aansluit bij een bekend patroon in Noord-Indiase naamgeving, maar zij blijft een gefundeerde veronderstelling zonder sluitend bewijs voor dit specifieke geval.

Een tweede, evenzeer plausibele verklaring gaat ervan uit dat Hiwat geen zelfstandig gevormd woord is, maar het resultaat van foutieve of verhaspelde verschriftelijking van een oorspronkelijk andere naam. De ambtenaren die de contractarbeiders registreerden, spraken doorgaans geen Hindi, Bhojpuri of Awadhi en schreven namen op zoals zij ze meenden te horen, in een spelling die aansloot bij het Nederlands of Engels. Klinkers werden vervormd, medeklinkers verwisseld, en soms werden twee namen tot één samengevoegd. Een naam die oorspronkelijk heel anders klonk, bijvoorbeeld beginnend met een andere lettergreep of eindigend op een andere klank, kan zo in de administratie zijn veranderd tot de vorm Hiwat die wij nu kennen. Dit verschijnsel is voor tientallen Surinaams-Hindoestaanse namen goed gedocumenteerd, wat deze verklaring stevige historische grond geeft, ook al valt niet meer te achterhalen welke naam hier precies aan de basis lag.

Belangrijk is dat deze twee verklaringen elkaar niet per se uitsluiten: een oorspronkelijk woord met een betekenis rond wind of karakter kan tegelijk ook nog vervormd zijn geraakt tijdens de registratie, zodat de huidige vorm Hiwat een tussenstadium vertegenwoordigt van iets dat ooit net iets anders klonk en betekende. Voor wie in de eigen familie een mondelinge overlevering heeft over de betekenis van de naam, is het goed te weten dat zulke verhalen vaak een kern van waarheid bevatten, ook al laat de taalkundige registratie zich niet meer met documenten staven. Beide lezingen verdienen evenveel respect, en geen van beide mag de andere als onjuist wegzetten.

Wat wel vaststaat, is hoe de naam zich vervolgens heeft verspreid. Na aankomst in Suriname werd Hiwat, net als andere namen van contractarbeiders, doorgegeven binnen het gezin en zo een erfelijke familienaam, in een tijd waarin het Nederlandse burgerlijke bestand deze namen begon vast te leggen op de plantages en later in de steden. De families vestigden zich vooral in de districten waar de suikerriet-, koffie- en later rijstplantages lagen, en de naam bleef daar generaties lang verbonden aan een gemeenschap die haar Hindoestaanse taal, religie en gebruiken naast het Sranan en het Nederlands in stand hield.

In de loop van de twintigste eeuw, en met name rond en na de Surinaamse onafhankelijkheid in 1975, trokken grote aantallen Surinaamse Hindoestanen naar Nederland, en de naam Hiwat verhuisde met hen mee naar steden als Den Haag, Rotterdam en Amsterdam. Daar kwam de naam voor het eerst in aanraking met een breed Nederlands administratief systeem dat haar ongewijzigd registreerde, zodat de spelling sindsdien vast lijkt te liggen, in tegenstelling tot de eeuw ervoor waarin spellingvarianten door mondelinge overdracht en ambtelijke willekeur nog goed denkbaar waren.

Dat de naam Hiwat vandaag de dag niet wijdverbreid is, past bij het beeld van een naam die is ontstaan uit een beperkt aantal registratiemomenten binnen een relatief kleine groep contractarbeiders, gevolgd door natuurlijke gezinsgroei over meerdere generaties. Waar veel Nederlandse achternamen teruggaan op honderden onafhankelijk ontstane naamdragers, is het aannemelijk dat vrijwel alle huidige dragers van Hiwat afstammen van een klein aantal, mogelijk zelfs één enkele, oorspronkelijke naamdrager of familie die ooit als contractarbeider de overtocht naar Suriname maakte. Daarmee is de naam niet alleen een familienaam, maar ook een compact stukje migratiegeschiedenis dat de reis van Brits-Indië via Suriname naar Nederland in zich draagt.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →