HOOGEWIJS

De betekenis van de achternaam HOOGEWIJS

Hoogewijs is een Vlaamse naam die waarschijnlijk teruggaat op 'hoge wijs', wat destijds 'wijs, verstandig' of 'aanzien, voornaam' kon betekenen. Het was een bijnaam voor iemand die als wijs, geleerd of gezaghebbend werd gezien, en groeide later uit tot een familienaam.

Wonen op de hoge wijk

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Hoogewijs bestaat uit twee herkenbare delen: 'hooge' (hoge) en 'wijs'. Het eerste element is ondubbelzinnig: het Middelnederlandse 'hooghe' betekent gewoon 'hoog' en werd veelvuldig gebruikt om een verhoogde ligging in het landschap aan te duiden, iets wat in de laaggelegen en drassige gebieden van Vlaanderen een opvallend en dus onderscheidend kenmerk was. Het tweede element is lastiger te duiden en daarover bestaat geen volledige zekerheid, wat meteen ook verklaart waarom deze naam meerdere mogelijke lezingen kent. Dat de naam een samengestelde plaatsaanduiding is, staat echter buiten kijf.

De meest gangbare verklaring leest 'wijs' als een vervorming van het Middelnederlandse 'wijc' of 'wijk', dat een buurtschap, gehucht of afgebakende woonkern aanduidde, vergelijkbaar met het Engelse '-wick' of het Duitse '-wig' in plaatsnamen. In die lezing zou Hoogewijs oorspronkelijk 'de hoge wijk' of 'het hooggelegen gehucht' hebben betekend, en zou de naam zijn toegekend aan iemand die daar woonde of vandaan kwam. Deze verklaring past goed in het brede patroon van Vlaamse en Nederlandse herkomstnamen die zijn opgebouwd uit een terreingesteldheid plus een nederzettingsterm, zoals ook te zien is in namen als Hoogeveen of Hoogezand. Zij geldt als waarschijnlijk, omdat de klankverschuiving van wijc naar wijs in de regionale spraak plausibel is, maar niet met documenten hard te maken.

Een tweede, evenzeer verdedigbare verklaring gaat uit van het woord 'wijs' in de betekenis die het nu nog heeft, namelijk verstandig of schrander, of van een oudere betekenis verwant aan 'wijze' als manier of gewoonte. In dat geval zou Hoogewijs geen plaatsnaam zijn maar een bijnaam, gegeven aan iemand die bekendstond als bijzonder wijs, ervaren of geleerd, misschien zelfs met een ironische ondertoon zoals wel vaker bij middeleeuwse bijnamen voorkwam. Dergelijke persoonskenmerkende bijnamen groeiden in dezelfde periode uit tot erfelijke achternamen als de topografische namen, en het is dus niet uit te sluiten dat sommige families met de naam Hoogewijs deze bijnaam-oorsprong hebben in plaats van de landschappelijke. Voor deze lezing pleit vooral de transparante Nederlandse betekenis van het woord zelf.

Van de twee verklaringen wordt de topografische, op 'wijk' teruggaande lezing door naamkundigen doorgaans als sterker beschouwd, vooral omdat de combinatie van een terreinaanduiding als 'hoog' met een nederzettingsterm een zeer productief en veelvuldig herhaald naamvormingspatroon is in de Lage Landen, terwijl bijnamen die letterlijk 'hoog wijs' betekenen zeldzamer en minder eenduidig zijn overgeleverd. Toch kan met de huidige stand van kennis geen van beide verklaringen definitief worden uitgesloten, en het is denkbaar dat verschillende families die vandaag de naam Hoogewijs dragen, elk een eigen, onafhankelijke oorsprong hebben gehad, de ene landschappelijk en de andere op basis van een persoonskenmerk.

Wie de topografische oorsprong volgt, moet zich de eerste naamdragers voorstellen als bewoners van een gehucht of buurtschap dat zich op een merkbare verhoging in het landschap bevond, een droge plek temidden van beekdalen, veengronden of periodiek overstroomde akkers. Zulke hoger gelegen plekken waren in de Vlaamse binnenlanden gewild om een hoeve, kerk of kleine nederzetting te vestigen, juist omdat ze bescherming boden tegen wateroverlast. De naam functioneerde dan aanvankelijk als een aanduiding 'die van de hoge wijk', gebruikt door buren en overheidsdienaren om iemand te onderscheiden van naamgenoten, en pas later, toen vaste familienamen wettelijk verplicht werden, verstarde die aanduiding tot een erfelijke achternaam die van vader op kind overging.

De vestiging en verspreiding van namen als Hoogewijs hangt nauw samen met de bestuurlijke geschiedenis van de Lage Landen. Terwijl in de noordelijke Nederlanden de Napoleontische burgerlijke stand van 1811 een cruciaal fixatiemoment vormde voor spelling en overerving van familienamen, kende Vlaanderen al eerder een geleidelijke gewoonte van vaste geslachtsnamen, gestimuleerd door kerkelijke doopregisters en lokale schepenbanken vanaf de late middeleeuwen. In beide gevallen werd de spelling van mondelinge, streekgebonden uitspraak overgezet naar het geschreven woord door klerken en pastoors die niet altijd consequent te werk gingen, wat verklaart waarom varianten met 'hooge' of 'hoge', en met 'wijs' of mogelijk oudere vormen als 'wijck', naast elkaar konden ontstaan en soms binnen één familie wisselden.

Dat de naam vandaag geografisch vooral in Vlaanderen wordt aangetroffen, past bij het beeld van een naam die lokaal, in een beperkt aantal families, is ontstaan en van daaruit is verspreid, eerder dan bij namen die op talloze onafhankelijke plaatsen in de Lage Landen tegelijk konden ontstaan. De relatieve zeldzaamheid van Hoogewijs in vergelijking met veelvoorkomende samengestelde plaatsnamen als Van Hoogen of Hoogendoorn wijst erop dat het aantal stamlijnen waaruit alle huidige dragers afstammen waarschijnlijk beperkt is, mogelijk zelfs terug te voeren tot één enkele oorspronkelijke nederzetting of familie. Zekerheid daarover is echter niet te geven zonder uitgebreid archiefonderzoek naar de vroegste vermeldingen van de naam.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →