DEGUELLE

De betekenis van de achternaam DEGUELLE

Deguelle is een Franse (Waalse) familienaam die waarschijnlijk teruggaat op het Oudfranse woord 'guerre' (oorlog) of een verbastering van 'guenille' (lompen, vodden). Vermoedelijk begon het als een bijnaam voor iemand die opviel door strijdlust of door armoedige kleding.

Een zeldzame Waalse naam met een bijnaam-oorsprong

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Deguelle valt uiteen in twee herkenbare bouwstenen: het voorvoegsel 'de' en het element 'guelle'. Dat 'de' is in het Frans en het Waals een uiterst gebruikelijk onderdeel van familienamen en kan verschillende dingen betekenen: het kan wijzen op een herkomst ('afkomstig van'), op een bezitsverhouding, of het kan simpelweg een verbindingsstukje zijn tussen een voornaam en een bijnaam of plaatsnaam. Dat dit voorvoegsel zo vaak voorkomt in Franstalige familienamen is een vaststaand taalkundig gegeven; wat het in dit specifieke geval precies verbond, is minder zeker en hangt af van wat 'guelle' oorspronkelijk betekende.

De meest aannemelijke verklaring voor 'guelle' ligt in het Oudfranse en Waalse woord 'gueule', dat mond, muil of bek betekent en van het Latijnse 'gula' (keel) afstamt. In de volksmond werd 'gueule' eeuwenlang gebruikt om te verwijzen naar iemand met een opvallende mond, een luide stem, een grote babbelaar, of iemand die scherp van tong was. Bijnamen die een lichamelijk kenmerk of een karaktertrek benoemden, groeiden in de middeleeuwen vaak uit tot vaste familienamen zodra gemeenschappen behoefte kregen aan onderscheidende namen naast de voornaam. Een naam als Deguelle zou dan zoiets betekenen als 'die van de mond' of 'de babbelaar', een bijnaam die aanvankelijk spottend of beschrijvend bedoeld was en later, zonder dat de lading nog werd gevoeld, gewoon een familienaam werd.

Een tweede mogelijkheid, die niet mag worden weggewuifd, is dat 'guelle' teruggaat op een lokale plaats- of veldnaam, een riviertje, een gehucht of een kenmerkend punt in het landschap, waarbij 'de' dan letterlijk 'afkomstig uit' betekent. In het Waalse en Noord-Franse taalgebied zijn talloze kleine toponiemen verloren gegaan of alleen nog lokaal bekend, en juist zulke verdwenen plaatsnamen liggen vaak aan de basis van zeldzame achternamen die zich niet gemakkelijk laten verklaren via de algemene woordenschat. Zonder concreet spoor naar zo'n plaats blijft dit een hypothese, maar het past bij het patroon dat 'de'-namen in deze streek doorgaans vertonen.

Los van welke van deze twee lezingen de juiste is, wijst alles erop dat de naam is ontstaan in de periode waarin achternamen zich in de Franstalige gebieden geleidelijk vastzetten, ruwweg tussen de twaalfde en de vijftiende eeuw, toen groeiende dorpen en steden behoefte kregen aan namen die individuen binnen eenzelfde familie of gemeenschap uit elkaar hielden. Een boer, ambachtsman of marktkoopman met een opvallende mond, een snelle tong of juist een stotterende spraak kon zo'n bijnaam meekrijgen van buren en gemeenschapsgenoten, waarna die naam van vader op zoon overging en zijn oorspronkelijke, levendige betekenis langzaam vergat.

Dat de naam zich vooral heeft gehandhaafd in Franstalig België en de aangrenzende Noord-Franse gebieden, is een gegeven dat door de huidige verspreiding wordt ondersteund. Wallonië kende door de eeuwen heen een sterk regionaal gebonden naamgevingscultuur, waarbij families vaak generaties lang in dezelfde streek, hetzelfde dorp of dezelfde parochie bleven wonen. Een naam die daar wortelde, kreeg zelden de kans om zich over een groot gebied te verspreiden, tenzij er sprake was van handel, huwelijk over grotere afstand, of latere migratie. Dat Deguelle tot op vandaag zeldzaam is gebleven, wijst er sterk op dat de naam is blijven steken binnen een beperkt aantal familielijnen die zich nooit sterk hebben vertakt of verspreid.

Wat de schrijfwijze betreft, is het aannemelijk dat oudere aktes en registers varianten kennen als Deguel, Deguelle, Duguelle of zelfs afgeleiden met een dubbele l of een accent, aangezien spelling vóór de negentiende eeuw allerminst vastlag en klerken en pastoors namen vaak naar gehoor optekenden. Pas met de invoering van de burgerlijke stand in de Franse en later Belgische gebieden, begin negentiende eeuw, werd de schrijfwijze van namen definitief vastgelegd en overgedragen zoals ze toen op papier stonden, ongeacht hoe de uitspraak zich daarna nog ontwikkelde. Dat die vastlegging niet altijd overeenstemde met oudere schrijfwijzen, is een vaststaand kenmerk van naamsgeschiedenis in deze regio, ook al is niet met zekerheid te zeggen welke precieze varianten in het geval van Deguelle hebben bestaan.

De beperkte frequentie van de naam vandaag de dag suggereert dat vrijwel alle huidige dragers van Deguelle afstammen van een klein aantal, mogelijk zelfs één enkele, oorspronkelijke familielijn uit de Waals-Noord-Franse grensstreek. Dit in tegenstelling tot veelvoorkomende namen als Dupont of Lefebvre, die uit talloze onafhankelijke ontstaansmomenten voortkomen. Emigratie, vooral richting Frankrijk en later mogelijk overzee, heeft de naam verder verspreid buiten haar oorspronkelijke kerngebied, maar heeft de kernpopulatie van de naam niet wezenlijk doen groeien. Voor wie de naam draagt, betekent dit dat archiefonderzoek in de regio Wallonië en het aangrenzende Noord-Frankrijk de grootste kans biedt om verder terug te reiken dan de negentiende-eeuwse burgerlijke stand.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →