BASTIAENS

De betekenis van de achternaam BASTIAENS

Bastiaens betekent letterlijk 'zoon van Bastiaan', waarbij Bastiaan de Nederlandse vorm is van Sebastianus. De naam ontstond doordat kinderen vroeger vaak naar de voornaam van hun vader werden genoemd, met een '-s' als bezitsvorm toegevoegd.

Zoon van Bastiaan, vernoemd naar de heilige

Bij elke alinea staat hoe zeker wij ervan zijn.

De achternaam Bastiaens is in de kern een patroniem: een naam die oorspronkelijk niet de eigen persoon aanduidde, maar diens vader. Wie Bastiaens heette, was in de tijd dat de naam ontstond letterlijk 'de zoon van Bastiaan'. Deze vorm van naamgeving was in de Lage Landen eeuwenlang de gewoonste zaak van de wereld: voordat achternamen vast en overerfelijk werden, koos men in registers en volksmond simpelweg de voornaam van de vader met een toevoeging als -s, -sen of -se erachter. Bastiaens sluit daarmee aan bij een enorme familie van vergelijkbare namen als Jansen, Pietersen, Willemsen en Cornelissen, die alle diezelfde patroniemlogica volgen.

De voornaam Bastiaan waarop de achternaam teruggaat, is zelf een verkorte, ingeburgerde vorm van Sebastiaan. Die naam komt van het Griekse Sebastianos, dat is af te leiden van 'sebastos', wat 'de verhevene' of 'de eerbiedwaardige' betekent, en dat tegelijk verwees naar herkomst uit Sebaste, een stad in het toenmalige Klein-Azië. Het Griekse woord hangt weer samen met de titel die later als het Latijnse 'Augustus' bekend werd, een eretitel voor keizers. Toen het christendom zich verspreidde, werd deze naam overgenomen als eigennaam en kreeg hij een geheel eigen leven, los van zijn oorspronkelijke keizerlijke connotatie.

De enorme populariteit van de voornaam in de middeleeuwen is rechtstreeks te danken aan de heilige Sebastianus, een Romeinse soldaat en martelaar wiens legende vertelt dat hij met pijlen werd doorboord maar dit overleefde, om later toch de marteldood te sterven. Zijn afbeelding, doorboord met pijlen, maakte hem tot een geliefde beschermheilige tegen pest en andere besmettelijke ziekten, juist omdat de pijlen in de beeldtaal van die tijd geassocieerd werden met plotselinge, onzichtbare aanvallen van ziekte. In steden en dorpen in de Nederlanden en Vlaanderen groeiden rond zijn cultus schuttersgilden, die hem als patroon aannamen, wat de voornaam Bastiaan extra verspreidde als vernoeming binnen gezinnen die zich onder zijn bescherming stelden.

Dat de patroniemvorm Bastiaens juist in Noord-Brabant, Limburg en de Vlaamse provincies zo stevig wortel schoot, is waarschijnlijk niet toevallig. In deze regio's was de verering van Sebastianus als pestheilige en gildepatroon opvallend levendig, mede door de dichte aanwezigheid van schuttersgilden en broederschappen die zijn naam droegen. Wanneer een voornaam veelvuldig voorkwam binnen een gemeenschap, was de kans groter dat die naam ook als vaste achternaam beklijfde, simpelweg omdat er meerdere Bastiaan-zonen door elkaar liepen die van elkaar onderscheiden moesten worden. Dat verklaart mede waarom de naam in dit taalgebied relatief geconcentreerd voorkomt, terwijl hij elders veel schaarser is.

De vastlegging van Bastiaens als erfelijke achternaam voltrok zich vooral in de late middeleeuwen en de vroegmoderne tijd, in een periode waarin dorps- en stadsbesturen, maar vooral de kerkelijke doop-, trouw- en begraafregisters, steeds systematischer bijhielden wie bij wie hoorde. Een klerk of pastoor schreef op wat hij hoorde of wat gangbaar was, en zodra een patroniem enkele generaties lang bij dezelfde familie bleef hangen, verstarde het van een beschrijving tot een echte, overerfelijke familienaam. Dit proces verliep van regio tot regio en van familie tot familie verschillend, wat verklaart waarom sommige takken al vroeg een vaste schrijfwijze kregen en andere nog lang wisselden tussen patroniem en vaste naam.

De spellingsvariatie die Bastiaens door de eeuwen heen heeft gekend, zoals Bastiaanse, Bastiaansen, Bastianen en Bastiaans, weerspiegelt vooral hoe weinig gestandaardiseerd de Nederlandse spelling vóór de negentiende eeuw was. Uitspraak verschilde van streek tot streek, en de klerk die de burgerlijke stand of het doopregister bijhield, schreef vaak op naar eigen gehoor en gewoonte, niet naar een vaststaande norm. Vooral bij de invoering van de burgerlijke stand in 1811 werden veel van deze mondelinge en licht wisselende varianten voor het eerst definitief op papier vastgelegd, waarna de gekozen spelling binnen een familie doorgaans bevroor en van generatie op generatie werd doorgegeven.

Dat Bastiaens vandaag een relatief zeldzame naam is, wijst erop dat de naam waarschijnlijk niet uit één enkele familie is voortgekomen, maar uit meerdere, onafhankelijke vernoemingsmomenten in verschillende dorpen en parochies waar de voornaam Bastiaan in zwang was. Elke plek waar een vader Sebastiaan of Bastiaan heette en zijn zoon deze naam als vaste achternaam meekreeg, vormde in principe een eigen, zelfstandige naamlijn. Er is dus geen reden om aan te nemen dat alle huidige dragers van Bastiaens van één voorvader afstammen; de naam is eerder het resultaat van een patroon dat zich op meerdere plekken gelijktijdig herhaalde binnen hetzelfde culturele en religieuze klimaat.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →