VLIEGEN

De betekenis van de achternaam VLIEGEN

Vliegen is waarschijnlijk een patroniem, afgeleid van de voornaam Vlieg (een verkorting van oudere Germaanse namen), en betekent zoiets als 'zoon van Vlieg'. Een andere mogelijkheid is dat de naam verwijst naar een plaats of veldnaam met die klank in Limburg.

Patroniem van de bijnaam Vlieg

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Vliegen behoort tot een grote familie van Nederlandse en met name Limburgse achternamen die eindigen op -en of -s, en die teruggaan op een patroniem: een naam die oorspronkelijk aangaf wiens zoon of nakomeling iemand was. In dit geval is de basis de persoonsnaam of bijnaam Vlieg, en werd daar een genitief- of bezitsuitgang -en aan toegevoegd, ongeveer zoals wij nu nog 'Peters' of 'Jansen' kennen als 'zoon van Peter' of 'zoon van Jan'. Vliegen betekende dus letterlijk zoiets als 'van Vlieg' of 'de kinderen van Vlieg', waarbij de oorspronkelijke voornaam of bijnaam van de stamvader in de familienaam bewaard is gebleven.

Dat deze -en-uitgang in Limburg en het aangrenzende Rijnland zo veelvuldig voorkomt, is een taalkundig goed gedocumenteerd verschijnsel. In tegenstelling tot het westen van Nederland, waar patroniemen vaak eindigen op -sen of -zoon, koos het zuidoostelijke taalgebied voor deze bezits-vorm op -en, die aansluit bij het Rijnlandse en Nederduitse dialectcontinuüm. Voordat achternamen rond 1811 door de Napoleontische wetgeving verplicht en definitief werden vastgelegd, gebruikte men in deze streken al eeuwenlang dergelijke namen in kerkelijke en notariële registers, zij het nog niet altijd consequent van vader op kind doorgegeven. Pas met de invoering van de burgerlijke stand werden deze bestaande roepnamen definitief bevroren tot vaste familienamen.

Over de herkomst van de kernnaam Vlieg zelf lopen de verklaringen uiteen, en geen enkele bron kan met zekerheid vaststellen welke van deze mogelijkheden voor een specifieke familie Vliegen daadwerkelijk gold. De eerste en misschien meest voor de hand liggende verklaring is dat Vlieg een bijnaam was voor een persoon met een opvallend snelle, drukke of rusteloze aard, vergelijkbaar met de fladderende, onvoorspelbare beweging van het insect. Bijnamen ontleend aan dieren waren in de middeleeuwen zeer gangbaar: ze werden gegeven op de markt, in de kroeg of op het veld, en bleven vaak hangen omdat ze precies raak waren. Een klein, vlug, misschien wat opdringerig of onrustig persoon kon zo de spotnaam 'Vlieg' krijgen, die vervolgens op zijn nakomelingen overging.

Een tweede verklaring, die evenmin kan worden uitgesloten, koppelt de naam aan een beroep of bezigheid rond vogels of duiven. In sommige streken werd het woord 'vliegen' gebruikt in verband met vogelvangst, valkerij of duivenhouderij, activiteiten die in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd een reële broodwinning of geliefde nevenactiviteit konden zijn, bijvoorbeeld voor heren die op jacht gingen met roofvogels, of voor eenvoudige lieden die met lijmstokken en netten vogels ving voor de kost of voor de handel. Iemand die bekendstond om zijn vaardigheid met vogels, of die letterlijk bij het 'vliegen' van jachtvogels betrokken was, kon zo de bijnaam Vlieg hebben gekregen, die daarna als achternaam vererfde. Deze verklaring is minder stevig onderbouwd dan de eerste, maar wel plausibel gezien de vele beroepsgebonden bijnamen uit die tijd.

Er bestaat ook een derde, meer marginale mogelijkheid, namelijk dat de naam teruggaat op een plaatsnaam of veldnaam met het element 'vlieg' of 'vlieg-', zoals die in sommige Limburgse en Nederrijnse toponiemen voorkomt, bijvoorbeeld verwijzend naar een plek waar insecten overvloedig waren, een moerassig of vochtig terrein waar 'vliegen' letterlijk zwermden. Wie afkomstig was van zo'n plek of hoeve kon de bijnaam 'van de Vlieg' of simpelweg 'Vlieg' meekrijgen, die later zonder het voorzetsel is samengesmolten met de patronymische uitgang. Deze route is minder waarschijnlijk dan de bijnaamverklaring, omdat toponymische achternamen in Limburg doorgaans het voorzetsel 'van' behouden, maar volledig valt zij niet uit te sluiten voor individuele familietakken.

Wat betreft het dagelijks leven van de eerste dragers van de naam Vlieg of Vliegen: het waren vrijwel zeker eenvoudige plattelandsbewoners, boeren, dagloners of ambachtslieden uit de Limburgse en Nederrijnse dorpen en gehuchten, mensen wier leven zich afspeelde tussen akkers, kleine boerderijen en de plaatselijke parochiekerk waar doop-, trouw- en begraafboeken werden bijgehouden. De bijnaam die zij droegen, ontstond niet uit ijdelheid maar uit de praktische noodzaak om mensen met dezelfde voornaam van elkaar te onderscheiden in een kleine gemeenschap: er waren vaak meerdere Jannen, Peters of Hendrikken in één dorp, en een treffende bijnaam als Vlieg hielp om te weten over wie men het had.

In de loop der eeuwen is de schrijfwijze van de naam onderhevig geweest aan de gebruikelijke variatie die alle oude achternamen kenmerkt, veroorzaakt door het feit dat pastoors, schepenen en later ambtenaren van de burgerlijke stand namen grotendeels op gehoor optekenden, in een tijd waarin spelling nog niet gestandaardiseerd was en Latijn, Frans en regionale dialecten door elkaar liepen in de registers. Zo kon dezelfde familie in het ene document als Vliegh, in het andere als Vlieghe of Vlieg genoteerd staan, voordat de vorm Vliegen zich definitief vastzette als de officiële familienaam. Verwante vormen als Vliege, Vliegh en Vlieger duiken in oude bronnen op en tonen aan hoe vloeiend de grens tussen bijnaam, roepnaam en vaste achternaam destijds nog was.

De naam Vliegen komt tegenwoordig relatief veelvuldig voor in Nederlands- en Belgisch-Limburg, wat erop wijst dat de naam niet uit één enkele stamvader is voortgekomen, maar waarschijnlijk op meerdere, onafhankelijke momenten en plaatsen in dit taalgebied is ontstaan. Dit is typisch voor bijnaam-gebaseerde patroniemen: omdat de onderliggende bijnaam Vlieg voor de hand lag en overal opnieuw kon ontstaan, zijn er vermoedelijk verschillende, van elkaar onafhankelijke families Vliegen die geen gemeenschappelijke voorouder delen, ook al dragen zij dezelfde achternaam. Voor wie genealogisch onderzoek doet, betekent dit dat de eigen familielijn slechts via archiefonderzoek naar de streek en de eeuw van de vroegste vermelding kan worden teruggevonden, niet via de naam alleen.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →