VAREKAMP

De betekenis van de achternaam VAREKAMP

Varekamp is een Nederlandse plaatsnaam-achternaam: 'vare' verwijst naar varens (het gewas) en 'kamp' betekent een omheind stuk land of veld. De naam duidt dus op iemand die afkomstig was van een hoeve of veld waar veel varens groeiden.

Landnaam met varens en een kamp

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

Varekamp is een zogeheten toponymische achternaam: een naam die niet verwijst naar een voorvader, een beroep of een persoonlijke eigenschap, maar naar een plek in het landschap waarmee de eerste drager ervan werd geassocieerd. Zulke namen ontstonden doordat mensen in kleine gemeenschappen van elkaar werden onderscheiden aan de hand van waar ze woonden: 'die van de kamp bij de varens' werd op den duur simpelweg 'Varekamp'. Dit is een van de meest voorkomende manieren waarop Nederlandse achternamen zijn ontstaan, naast namen die verwijzen naar afkomst, beroep of vaderschap. Dat de naam uit twee zelfstandige elementen is opgebouwd, 'vare' en 'kamp', is taalkundig goed te onderbouwen en staat niet ter discussie.

Het tweede deel van de naam, 'kamp', is in de Nederlandse en Nederduitse naamkunde uitvoerig gedocumenteerd. Het woord gaat terug op het Latijnse 'campus' (veld) en kwam via het Oudnederlands en Middelnederlands in de streektaal terecht als aanduiding voor een omheind, apart liggend stuk grond, meestal ontgonnen uit heide, hei of bos en gebruikt voor akkerbouw of als weiland. Dergelijke 'kampen' werden vaak individueel aangelegd door een boerenfamilie die een stuk woeste grond had ingericht, en de naam van de kamp ging vervolgens over op de boerderij en later op de bewoners. Kamp-namen zijn bijzonder talrijk in de zandgronden van het oosten en zuidoosten van Nederland, waar dit soort kleinschalige, individuele ontginningen tot in de vroegmoderne tijd doorgingen.

Over het eerste deel van de naam, 'vare', bestaat geen sluitende zekerheid, en juist hier lopen de verklaringen uiteen. De meest gangbare hypothese is dat 'vare' verwijst naar de plant varen, die van oudsher welig tierde op de arme, droge zandgronden en heidevelden die voor ontginning in aanmerking kwamen. Een kamp die was aangelegd op een plek waar voorheen varens groeiden, kon heel goed de bijnaam 'Varekamp' krijgen, vergelijkbaar met andere plantnamen die in Nederlandse toponiemen zijn verwerkt, zoals in namen met 'heide', 'brem' of 'els'. Deze verklaring is aannemelijk omdat varens inderdaad kenmerkend zijn voor de bodemgesteldheid van juist die streken waar kamp-namen veel voorkomen.

Een tweede, eveneens plausibele verklaring brengt 'vare' in verband met water: het Middelnederlandse 'vaerd' of 'vaart' duidde op een waterloop, een vaargeul of een kunstmatig gegraven kanaaltje dat werd gebruikt voor de afvoer van turf, water of goederen. In dat geval zou Varekamp verwijzen naar een stuk ontgonnen land dat lag aan of nabij zo'n vaart. Deze verklaring past goed bij gebieden waar naast heideontginning ook waterstaatkundige werken een rol speelden, zoals bij veenontginningen. Omdat beide verklaringen taalkundig verdedigbaar zijn en de historische spelling van vroege naamdragers niet in alle gevallen uitsluitsel geeft, is het niet mogelijk om met zekerheid één oorsprong als de juiste aan te wijzen; het kan bovendien zijn dat de naam op verschillende plaatsen onafhankelijk van elkaar is ontstaan, de ene keer vanuit de plantnaam, de andere keer vanuit de waternaam.

De eerste dragers van de naam Varekamp waren vrijwel zeker eenvoudige landbouwers of keuterboeren, mensen die op de grens van bewoond en onbewoond gebied leefden en met veel handwerk een stuk marginale grond geschikt maakten voor gebruik. Het rooien van heide en het omzetten daarvan in bouwland was zwaar, jarenlang werk: plaggen werden gestoken, grond werd bemest met heideplaggen vermengd met mest uit de potstal, en pas na verloop van tijd leverde de kamp een redelijke oogst op. Wie zo'n kamp had aangelegd, gaf er vaak zijn eigen naam aan, en die naam sloeg vervolgens terug op de familie zelf. Dit soort ontginningsgeschiedenis, hoewel voor deze specifieke naam niet met archiefstukken te staven, is voor talloze vergelijkbare kamp-namen in de streek wel gedocumenteerd en mag dus als een aannemelijke achtergrond gelden.

Wat de regionale spreiding betreft, wijst het naamtype sterk in de richting van het oosten van Nederland: Twente, de Achterhoek en aangrenzende delen van Gelderland en Overijssel kennen een hoge dichtheid aan kamp-namen, en het ligt voor de hand dat ook Varekamp daar zijn wortels heeft, al is niet uit te sluiten dat de naam ook elders, bijvoorbeeld in delen van Zuid-Holland waar de naam tegenwoordig relatief veel voorkomt, zelfstandig is ontstaan of zich vanuit het oosten heeft verspreid door latere migratie. Familienamen verhuisden mee met de mensen die ze droegen, vooral vanaf de negentiende eeuw toen de mobiliteit toenam door werkgelegenheid in steden en havengebieden.

De spelling van de naam is door de eeuwen heen redelijk stabiel gebleven vergeleken met veel andere Nederlandse achternamen, wat waarschijnlijk komt doordat de samenstelling van 'vare' en 'kamp' fonetisch weinig aanleiding gaf tot verbastering. Wel zijn in oudere bronnen varianten met dubbele klinkers of afwijkende tussenletters denkbaar, zoals 'Vaerkamp' of 'Varkamp', voordat de spelling bij de invoering van de burgerlijke stand in 1811 grotendeels werd vastgelegd. Vanaf dat moment moesten Nederlanders een vaste, officieel geregistreerde achternaam kiezen of bevestigen, en werd de tot dan toe soms wisselende schrijfwijze van huis-, hoeve- en veldnamen als Varekamp bevroren tot de vorm die wij nu kennen.

De naam Varekamp komt tegenwoordig relatief weinig voor, wat erop wijst dat de huidige dragers vermoedelijk afstammen van een beperkt aantal stamvaders, mogelijk zelfs van één enkele oorspronkelijke naamdrager of familie die de naam bij de invoering van de burgerlijke stand liet vastleggen. Dit is kenmerkend voor veel toponymische achternamen die aan één specifieke, kleinschalige plek waren gebonden: hoe unieker en lokaler het oorspronkelijke landschapskenmerk, hoe kleiner de kring van mensen die zich er ooit naar noemden, en hoe geconcentreerder de naam vandaag de dag nog voorkomt binnen bepaalde families en regio's.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →