VAN DER PUTTEN

De betekenis van de achternaam VAN DER PUTTEN

Van der Putten is een Nederlandse plaatsnaam-achtige familienaam die 'van de putten' betekent. De naam verwijst naar voorouders die woonden bij een put, waterbron of moerassige laagte, of naar een plaats die zo werd genoemd.

Wonend bij de waterput

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Van der Putten is opgebouwd uit drie herkenbare delen: het voorzetsel 'van', het verbogen lidwoord 'der' (een oudere vorm van 'de', gebruikt bij vrouwelijke of meervoudige zelfstandige naamwoorden) en het zelfstandig naamwoord 'putten', het meervoud van 'put'. Letterlijk betekent de naam dus zoiets als 'afkomstig van de putten'. Een put was in de middeleeuwse en vroegmoderne samenleving een gegraven waterbron, vaak met een stenen of houten rand, die diende voor drinkwater, voor het drenken van vee en soms voor het wassen van wol of linnen. Dat de naam in het meervoud staat, wijst erop dat er in de omgeving van de oorspronkelijke naamdrager meerdere putten lagen, of dat de plek zelf bekendstond onder een meervoudsvorm zoals 'de Putten' als plaatsaanduiding.

De meest voor de hand liggende en breed gedragen verklaring is de toponymische: de naam ontstond doordat iemand woonde bij, of afkomstig was van, een plek die bekendstond als 'de Putten'. In de middeleeuwen hadden de meeste mensen geen vaste achternaam; men werd aangeduid met een voornaam gevolgd door een aanduiding van herkomst, beroep of relatie, zoals 'Jan van der Putten' voor de Jan die bij de putten woonde. Naarmate dorpen groeiden en administraties, zoals cijnsregisters en later doop-, trouw- en begraafboeken, behoefte kregen aan sluitende identificatie, verstarden dergelijke bijnamen tot erfelijke familienamen. Dit proces voltrok zich in de Nederlanden vooral tussen de veertiende en zestiende eeuw, met regionale verschillen in tempo.

Een tweede, eveneens plausibele verklaring is dat de naam niet verwijst naar een waterput in de gewone zin, maar naar een plaatsnaam die zelf 'Putten' of 'De Putten' heette, of naar een gehucht, hoeve of veldnaam met die benaming. In verschillende delen van Noord-Brabant, Vlaams-Brabant en Antwerpen kwamen en komen kleine toponiemen voor die naar laagtes, moerassige kuilen of oude turfputten verwezen, en die als 'putten' werden aangeduid ook zonder dat er letterlijk een drinkwaterput bij hoorde. In dat geval duidt de naam eerder op een landschapskenmerk, een drassige of uitgegraven plek in het terrein, dan op een functionele bron. Beide verklaringen sluiten elkaar niet uit en kunnen zelfs in verschillende families naast elkaar hebben bestaan, afhankelijk van de plaatselijke situatie.

De mensen die deze naam als eersten droegen, waren vermoedelijk eenvoudige landbouwers, keuterboeren of ambachtslieden die hun erf of hoeve dicht bij zo'n put hadden liggen. Een put was in die tijd geen bijzaak: het was vaak het sociale middelpunt van een gehucht, de plek waar buren elkaar troffen, waar vee werd gedrenkt na een dag ploegen, en waar bij droogte het lot van een hele oogst van afhing. Wie in de dorpsadministratie moest worden onderscheiden van andere gelijknamige inwoners, kreeg al snel de toevoeging 'van der putten' mee, simpelweg omdat dat de meest herkenbare plek in zijn onmiddellijke omgeving was. Deze praktische, alledaagse oorsprong is typerend voor een groot deel van de Nederlandse toponymische familienamen.

De verspreiding van de naam laat een duidelijk regionaal patroon zien, met concentraties in Noord-Brabant en Limburg aan Nederlandse zijde en in Vlaams-Brabant en Antwerpen aan Belgische zijde. Dit wijst erop dat de naam waarschijnlijk niet uit één enkele familie of plek is ontstaan, maar op meerdere plaatsen onafhankelijk van elkaar is gevormd, telkens wanneer een gezin toevallig bij een put woonde die als oriëntatiepunt diende. Dat verklaart ook waarom de naam vandaag relatief vaak voorkomt: het gaat vrijwel zeker om meerdere, van elkaar onafhankelijke familielijnen die toevallig tot dezelfde naamvorm zijn gekomen, en niet om afstammelingen van één stamvader.

In de loop der eeuwen is de spelling van de naam op verschillende manieren vastgelegd, afhankelijk van de klerk, de streektaal en de tijdsperiode. Varianten als Van de Putten, Verputten (een samentrekking van 'van der putten'), Van der Puth of Van de Puth, en het enkelvoudige Van der Putte of Van de Putte komen in kerkelijke en later burgerlijke registers naast elkaar voor. Dergelijke schommelingen ontstonden doordat namen tot in de negentiende eeuw voornamelijk fonetisch werden opgeschreven, zonder vaste spellingnormen. Pas met de invoering van de burgerlijke stand, in de Franse tijd rond 1811, werden namen definitief vastgelegd zoals ze op dat moment werden uitgesproken of geschreven, waardoor binnen één familie soms toch net iets andere schrijfwijzen zijn blijven bestaan.

Dat Van der Putten tegenwoordig een vrij algemeen voorkomende achternaam is in zowel Nederland als België, past bij het beeld van een naam die op meerdere plekken en momenten onafhankelijk is ontstaan, in plaats van bij een naam die van één adellijke of opvallende stamvader afstamt. De naam draagt nog altijd de herinnering aan een tijd waarin water niet zomaar uit de kraan kwam, maar met emmer en ketting uit een gemetselde put moest worden opgehaald, en waarin die put vaak letterlijk het punt was waaraan een familie haar naam ontleende. Voor wie de naam vandaag draagt, verwijst hij dus niet naar rijkdom, beroep of adel, maar naar iets bescheidens en tastbaars: een plek waar water uit de grond kwam en waar het leven van een gemeenschap zich even samenbalde.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →