TIGGELOVEN

De betekenis van de achternaam TIGGELOVEN

Tiggeloven verwijst naar 'tichelovens', de ovens waarin bakstenen (tichels) werden gebakken. De naam ontstond waarschijnlijk als aanduiding voor iemand die woonde bij of werkte in zo'n steenbakkerij.

Herkomst van de naam Tiggeloven

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Tiggeloven laat zich bij eerste beschouwing uiteenrafelen in twee herkenbare bestanddelen: 'tiggel' of 'tichel', en 'loven' of 'lo'. Het woord tichel is in het Middelnederlands een gangbare aanduiding voor gebakken klei in de vorm van baksteen of dakpan, afgeleid van het Latijnse 'tegula', dat pan of dakbedekking betekent. Dit woord is in tal van Nederlandse en Vlaamse plaats- en persoonsnamen terug te vinden, vaak in samenstellingen als tichelwerk, tichelrij of tichelaar. Het tweede element, lo of loo, is een oud woord voor een licht, open bos of een begroeide zandrug, en komt voor in ontelbare plaatsnamen door heel Nederland en Vlaanderen, van Waterloo tot Barneveld-omgeving met -lo-namen. De combinatie tichel-lo zou dan ooit een plek hebben aangeduid waar men klei won en bakte in de nabijheid van zo'n bosperceel.

Wanneer deze uitleg wordt doorgetrokken naar de achternaam zelf, ontstaat een waarschijnlijk beeld: de eerste dragers van de naam zouden afkomstig zijn geweest van een gehucht, veld of terrein dat in de volksmond 'de Tiggeloven' of iets vergelijkbaars heette, genoemd naar de tichelovens die daar ooit stonden of naar het toponiem tichel-lo. Wie ergens vandaan kwam waar zo'n benaming gangbaar was, kreeg in de tijd dat achternamen zich vastzetten al snel de plaatsnaam als bijnaam opgeplakt, zeker wanneer die persoon verhuisde naar een ander dorp en daar moest worden onderscheiden van naamgenoten. Dit mechanisme, het overnemen van een herkomstnaam als familienaam, is in de Lage Landen buitengewoon gangbaar geweest en verklaart een groot deel van alle Nederlandse en Vlaamse achternamen die op -lo, -loo of -loven eindigen.

Er is echter een tweede, evengoed verdedigbare lezing, die minder uitgaat van een toponiem en meer van een direct beroeps- of bedrijfsmatig kenmerk. In deze visie duidt Tiggeloven niet op afkomst uit een plaats die toevallig zo heette, maar rechtstreeks op de aanwezigheid van tichelovens, de bouwsels waarin baksteen en dakpannen werden gebakken, in de directe woon- of werkomgeving van de familie. Mensen die bij zulke ovens woonden, er de leiding over hadden of er het brandhout en de klei voor aanvoerden, konden zijn aangeduid als 'die van de tiggelovens' of 'van bij de tiggeloven', wat via verkorting en verbastering tot de huidige familienaam kan zijn geworden. Bij deze lezing is het achtervoegsel dus niet zozeer het landschappelijke lo, maar een verbogen of samengetrokken vorm van 'ovens' zelf.

Beide verklaringen wijzen niettemin naar hetzelfde soort leefwereld: een streek waar klei uit de grond werd gehaald, gevormd, gedroogd en vervolgens dagenlang gebakken in ovens die enorme hoeveelheden brandhout verslonden, vaak afkomstig uit het nabijgelegen bos of struweel dat met het woord lo werd aangeduid. Tichelbakken was zwaar, seizoensgebonden werk, geconcentreerd langs rivieren en beken waar geschikte kleigrond voorhanden was, en de bijbehorende ovens en werkplaatsen vormden vaak herkenbare landmerken in een verder onopvallend landschap. Het is dan ook goed voorstelbaar dat een dergelijke plek, of ze nu officieel een plaatsnaam droeg of gewoon in de volksmond zo werd genoemd, de kern vormde waaruit later de familienaam is gegroeid, ongeacht welke van de twee etymologische paden men volgt.

De vroegste, nog niet vastgezette gebruik van dit soort namen moet worden gezocht in de late middeleeuwen, toen persoonsaanduidingen geleidelijk van een losse bijnaam naar een vaste, overerfbare familienaam overgingen. Dat proces verliep in de grensstreek tussen Nederland en Vlaanderen niet overal even snel en niet overal volgens dezelfde regels, en juist in dit gebied is een sterke laag van toponymische achternamen blijven bestaan, mede doordat de bevolking hier relatief honkvast was en lokale gehuchten en veldnamen lang in gebruik bleven als oriëntatiepunt. De regio waarin Tiggeloven het meest wordt aangetroffen, sluit hierbij aan: het is een gebied met een geschiedenis van kleiwinning en steenbakkerijen, wat de these van een oorsprong bij tichelovens extra aannemelijk maakt zonder haar te bewijzen.

Wat de schrijfwijze betreft, is het aannemelijk dat de naam door de eeuwen heen aanzienlijk heeft geschommeld. Voor de invoering van vaste spellingregels en zeker vóór de instelling van de burgerlijke stand in 1811, schreven kosters, schepenen en pastoors namen grotendeels op gehoor, en klanken als tichel, tiggel en tegel konden naast elkaar bestaan, evenals varianten van het achtervoegsel als -loven, -lo, -loo of -love. Dergelijke schommelingen zijn typerend voor namen met een sterk regionaal, dialectisch karakter, en ze verklaren waarom in oude archiefstukken soms sterk uiteenlopende schrijfwijzen van vermoedelijk dezelfde familie opduiken. Pas met de vastlegging van namen in het begin van de negentiende eeuw kreeg de vorm Tiggeloven, of een van de nauw verwante varianten, definitief zijn huidige, onveranderlijke gedaante.

De relatieve zeldzaamheid van de naam Tiggeloven in hedendaagse bevolkingsregisters is een sterke aanwijzing dat alle huidige dragers, of in elk geval het overgrote deel daarvan, afstammen van een zeer beperkt aantal stamvaders, mogelijk zelfs van één enkele familie die zich vanuit een specifieke plek in de grensstreek geleidelijk heeft verspreid. Namen die wijdverbreid en talrijk zijn, wortelen doorgaans in tientallen of honderden onafhankelijke ontstaansmomenten door heel het taalgebied heen, terwijl een zeldzame naam als deze eerder wijst op een enkelvoudige oorsprong die zich door migratie, huwelijk en beroepsverplaatsing over een groter gebied heeft uitgezaaid. Dat maakt genealogisch onderzoek naar deze naam in principe kansrijk: de kring van mogelijke gemeenschappelijke voorouders is klein genoeg om met enige zorgvuldigheid in kaart te brengen.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →