SCHILLEM

De betekenis van de achternaam SCHILLEM

Schillem is een zeldzame Nederlandse achternaam die vermoedelijk teruggaat op een plaatsnaam of veldnaam, mogelijk verbonden met 'Schellingwoude' of vergelijkbare toponiemen met 'schel-' (grens, scheiding) of water. Het kan ook een verbasterde vorm zijn van een lokale plek- of huisnaam die in de loop der eeuwen is versleten tot deze vorm.

Een zeldzame naam met een verscholen herkomst

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Schillem behoort tot de kleine groep Nederlandse familienamen waarvan de herkomst niet met zekerheid is vast te stellen. Dat komt niet doordat de naam bijzonder duister zou zijn, maar simpelweg doordat er te weinig dragers en te weinig historische bronnen zijn om een sluitende reconstructie te maken. Bij veelvoorkomende namen als De Vries of Bakker kunnen taalkundigen putten uit honderden documenten en varianten; bij een naam als Schillem is dat materiaal schaars, en moet men zich behelpen met wat de klankvorm en de bekende Nederlandse naamgevingspatronen suggereren. Dat maakt elke uitspraak over deze naam per definitie voorzichtiger dan bij een gangbare achternaam.

De meest gangbare verklaring plaatst Schillem in de categorie van plaatsnaamachternamen. Het Nederlandse en Nedersaksische taalgebied kent talloze plaatsnamen die eindigen op -em, -heim of -um, een uitgang die teruggaat op het Germaanse heim, wat woonplaats, nederzetting of thuis betekent. Denk aan bekende voorbeelden als Arnhem, Odijk-achtige vormen of dorpen als Diepenheim en Ambt Delden in Overijssel. Een achternaam op -em wijst in de meeste gevallen naar een gehucht, buurschap of erf waar de eerste naamdrager vandaan kwam of woonachtig was, en werd aangenomen of toegekend om hem te onderscheiden van anderen met dezelfde voornaam in een andere plaats. Voor Schillem zou dit betekenen dat er ooit een nederzetting of erf bestond met een op Schil- of Schille- gelijkende naam, die inmiddels wellicht is verdwenen, opgegaan in een grotere plaats, of alleen nog terug te vinden is in verouderde kaarten en archiefstukken.

Een tweede, eveneens plausibele route is die van het beroeps- of persoonsnaamspoor. In het Middelnederlands en in diverse streektalen bestonden woorden die verwant zijn aan schillen, schil of schel, met betekenissen die uiteenliepen van het schillen of pellen van vruchten en gewassen tot afgeleide beroepsbenamingen voor mensen die met schillen, schors of oppervlaktes werkten, zoals looiers die boomschors verwerkten. Het is denkbaar dat Schillem via een tussenvorm als een patroniem of bijnaam ontstond, waarbij de -em-uitgang dan niet naar een plaats zou verwijzen maar als verbogen of verbasterde vorm functioneerde, zoals wel vaker gebeurde in de volksmond wanneer namen van generatie op generatie mondeling werden doorgegeven voordat spelling werd vastgelegd.

Belangrijk is dat deze twee verklaringen elkaar niet uitsluiten, en dat de huidige stand van kennis geen van beide met zekerheid laat overheersen. Wie in zijn familie de overlevering kent dat een voorvader ergens vandaan kwam, een plek met een naam die op Schillem leek, heeft goede grond voor het toponymische spoor. Wie juist beroepen als schiller, schilder in de oude betekenis, of ambachten rond schors en schil in de stamboom tegenkomt, mag evengoed vasthouden aan het beroepsspoor. Beide lezers hebben gelijk zolang er geen dwingend bewijs is dat de ene lezing de andere weerlegt.

Wat wel met vrij grote stelligheid gezegd kan worden, is dat de naam als erfelijke familienaam grotendeels haar huidige, vaste vorm kreeg rond de invoering van de burgerlijke stand onder het Napoleontische bewind, in de eerste decennia van de negentiende eeuw. Vóór die tijd droegen mensen op het platteland vaak wisselende namen: de ene generatie een patroniem, de andere een bijnaam naar beroep of woonplaats. Pas toen registratie bij de burgerlijke stand verplicht werd, moesten gezinnen één vaste achternaam kiezen of kregen zij die toegewezen door een ambtenaar, die de naam optekende zoals hij die hoorde of zoals de familie die al gebruikte. Voor een zeldzame naam als Schillem betekent dit dat de spelling die wij nu kennen mogelijk het resultaat is van hoe een klerk een streekgebonden klank naar het papier bracht, met alle kleine vervormingen van dien.

De regionale concentratie die vaak bij zeldzame namen wordt waargenomen, past bij het beeld dat Schillem is blijven hangen in een beperkt gebied, mogelijk in het oosten van het land waar de -em-toponiemen dicht gezaaid liggen, zoals delen van Gelderland en Overijssel, of in Noord-Brabant waar vergelijkbare naamsvormen voorkomen. Families met een zeldzame naam trokken doorgaans minder vaak weg dan dragers van veelvoorkomende namen, simpelweg omdat er minder vertakkingen ontstonden die zich over het land verspreidden. Dat verklaart waarom Schillem vandaag de dag in bevolkingsregisters en telefoongidsen slechts sporadisch opduikt, en wijst op een klein aantal stamlijnen die vermoedelijk terug te voeren zijn tot enkele gezinnen die al in de zeventiende of achttiende eeuw in dezelfde streek woonden.

De spelling van de naam kan in de loop der eeuwen enigszins geschoven zijn, iets wat bij alle Nederlandse familienamen optrad voordat spelling gestandaardiseerd werd. Klinkers en medeklinkers werden in doop-, trouw- en begraafboeken vaak fonetisch genoteerd door predikanten, schouten of kosters, die niet altijd consequent dezelfde schrijfwijze hanteerden. Een naam als Schillem kan daardoor in oudere bronnen zijn opgetekend met een enkele of dubbele l, met een andere klinker in de eerste lettergreep, of zelfs met een andere eindklank die later is afgesleten tot -em. Zonder concrete archiefvondsten voor deze specifieke naam blijft dit echter een aannemelijke, maar niet bewezen gang van zaken.

Tot slot zegt de zeldzaamheid van de naam vandaag iets over het aantal families dat haar nog draagt: vermoedelijk gaat het om een handvol lijnen die uiteindelijk terug te voeren zijn op één of enkele stamvaders uit dezelfde streek, in plaats van op tientallen onafhankelijke ontstaansmomenten zoals bij een naam als Jansen. Dat maakt Schillem tot een naam waarbij genealogisch onderzoek, mits men toegang heeft tot lokale archieven uit de betreffende regio, betrekkelijk overzichtelijk zou kunnen zijn, ook al is de taalkundige oorsprong van het woord zelf waarschijnlijk nooit met absolute zekerheid te bewijzen.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →