SCHIELEIN

De betekenis van de achternaam SCHIELEIN

Schielein is vermoedelijk een verkleinvorm van de Duitse naam Schiel, gevormd met het typisch Oost-Frankische/Beierse achtervoegsel '-lein' (vergelijkbaar met '-lein/-le' als 'klein'). Schiel zelf gaat waarschijnlijk terug op een bijnaam voor iemand die scheel keek, of op een verkorte vorm van een oudere Germaanse persoonsnaam.

Bijnaam voor iemand die scheelkeek

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Schielein valt taalkundig uiteen in twee bestanddelen die allebei iets vertellen. Het eerste deel, schiel-, gaat terug op het Middelhoogduitse werkwoord schielen, dat 'scheel kijken' of 'loensen' betekent, een woord dat in vrijwel ongewijzigde vorm is blijven bestaan in het moderne Duitse schielen. Het tweede deel, -lein, is een verkleiningsuitgang die in het Beiers-Frankische taalgebied buitengewoon productief was, vergelijkbaar met -je of -tje in het Nederlands en met -chen elders in Duitsland. Samen vormen ze dus letterlijk zoiets als 'schieltje' of 'loenserdje', een woord dat qua toon eerder gemoedelijk dan grof klinkt.

Dat achternamen op basis van uiterlijke kenmerken ontstonden, was in de late middeleeuwen een wijdverbreid verschijnsel, en juist in kleine, overzichtelijke plattelandsgemeenschappen was dit praktisch: wanneer meerdere mannen dezelfde voornaam droegen, greep men terug op iets dat de persoon direct identificeerbaar maakte. Een opvallende blik, een lichte vorm van strabisme of gewoon een gewoonte om de ogen half dicht te knijpen, kon zo'n kenmerk zijn. De verkleinvorm nam de scherpte van de constatering enigszins weg en gaf de bijnaam een licht schertsende, bijna aaibare klank, zoals dorpsbijnamen vaker een mengeling van spot en vertrouwdheid in zich droegen. Deze verklaring wordt door taalkundigen als de meest aannemelijke gezien.

Er is echter een tweede, minder voor de hand liggende mogelijkheid die niet zonder meer terzijde geschoven mag worden. In sommige Beierse en Frankische streken kwam het voor dat een bijnaam niet rechtstreeks een fysiek gebrek beschreef, maar overdrachtelijk werd gebruikt voor iemand die als sluw, wantrouwig of 'met een schuin oog kijkend' bekendstond, dus iemand die de zaken niet recht aankeek maar berekenend was. In dat geval zou Schielein eerder een karaktertypering zijn dan een letterlijke lichamelijke beschrijving. Beide lezingen liggen dicht bij elkaar omdat ze uit hetzelfde grondwoord komen, maar de nuance tussen 'iemand die scheel kijkt' en 'iemand die scheef naar de wereld kijkt' is voor een individuele familie niet met zekerheid vast te stellen.

De naam vestigde zich als erfelijke achternaam in de periode waarin bijnamen geleidelijk van generatie op generatie werden doorgegeven in plaats van telkens opnieuw te worden toegekend, een proces dat in het Duitse taalgebied grofweg tussen de dertiende en zestiende eeuw plaatsvond, met regionale verschillen. In agrarische gemeenschappen in Beieren en Franken, waar de bevolking weinig mobiel was en families generaties lang op dezelfde hoeve of in hetzelfde dorp bleven, kon een dergelijke bijnaam zich makkelijk vastzetten als familienaam, vooral wanneer de oorspronkelijke drager een zekere bekendheid of aanzien in de gemeenschap had, al was het maar als 'die ene met dat schiele oog' aan wie de hele familie voortaan werd herkend.

De mensen die deze naam oorspronkelijk droegen, leefden hoogstwaarschijnlijk van de akkerbouw, veeteelt of ambachtelijk werk dat bij het platteland hoorde: smeden, wevers, molenaars of kleine boeren die hun eigen lap grond bewerkten en op de lokale markt hun waar verhandelden. Het dagelijks leven speelde zich af binnen een straal van enkele dorpen, de sociale controle was groot en juist in die kleinschaligheid ontstonden en overleefden bijnamen als deze, omdat iedereen elkaar kende en een opvallend trekje nooit onopgemerkt bleef. Dat de naam vrijwel uitsluitend in Beieren en Franken wordt aangetroffen en niet in het noorden of westen van het Duitse taalgebied, hangt samen met het feit dat de verkleiningsuitgang -lein daar de gangbare vorm was, terwijl elders -chen of -ke gebruikelijker waren.

In de loop der eeuwen onderging de spelling van dergelijke namen wisselende invloeden: voordat er vaste, officiële schrijfwijzen bestonden, noteerden pastoors, notarissen en later ambtenaren van de burgerlijke stand namen vaak fonetisch, zoals ze klonken in het plaatselijke dialect. Dit kon leiden tot varianten als Schilein, Schühlein of Schiehlein, en pas met de opkomst van systematische bevolkingsregistratie in de negentiende eeuw kristalliseerde één schrijfwijze per familietak zich definitief uit. Dat Schielein tegenwoordig als relatief zeldzame naam geldt, wijst erop dat de naam vermoedelijk niet in tientallen onafhankelijke gevallen tegelijk is ontstaan, zoals bij zeer algemene beroepsnamen wel gebeurde, maar uit een klein aantal, misschien zelfs een enkel oorspronkelijk gezin is voortgekomen dat zich vervolgens over meerdere generaties en, via de negentiende-eeuwse emigratiegolven naar Noord-Amerika, ook over andere continenten heeft verspreid.

Voor wie vandaag de dag onderzoek doet naar de eigen familiegeschiedenis met de naam Schielein, betekent deze relatieve zeldzaamheid zowel een voordeel als een uitdaging: enerzijds is de kans groot dat verspreid voorkomende families uiteindelijk met elkaar verwant zijn via een gemeenschappelijke voorouder ergens in Beieren of Franken, anderzijds is het bronmateriaal uit de vroegmoderne tijd vaak schaars en versnipperd over lokale kerkelijke registers, wat gedegen genealogisch onderzoek noodzakelijk maakt om concrete verbanden tussen takken van de familie te bevestigen. Zonder dergelijk brononderzoek blijft elke uitspraak over een specifieke stamvader of stamplaats speculatief, hoe aannemelijk de algemene lijn van herkomst ook is.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →