RIEMENS

De betekenis van de achternaam RIEMENS

Riemens is een patroniem en betekent zoveel als 'zoon van Riemen', waarbij Riemen een verkorte vorm is van de voornaam Remigius of Reinier. Het achtervoegsel -s geeft de familierelatie aan, zoals gebruikelijk in veel Nederlandse achternamen.

Zoon van Riem: een patroniem

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Riemens behoort tot de grote familie van Nederlandse patroniemen: namen die oorspronkelijk niets anders aanduidden dan een verwantschapsrelatie, namelijk 'zoon van Riem' of 'zoon van Riemen'. De uitgang '-s' is hierbij een verkorting van '-sen' of '-zoon', precies zoals Jansen 'zoon van Jan' betekent en Pietersen 'zoon van Pieter'. Dit type naamvorming was in vrijwel alle Nederlandse gewesten gangbaar in de eeuwen vóór de invoering van vaste achternamen, en het feit dat Riemens deze klassieke vorm zo zuiver bewaart, maakt de patronymische herkomst van de naam als geheel goed vast te stellen.

De vraag die overblijft, is waar de voornaam Riem of Riemen zelf vandaan komt, en daarover bestaan meerdere plausibele verklaringen die elkaar niet uitsluiten. De meest gangbare hypothese ziet Riem(en) als een ingekorte roepvorm van langere Oudgermaanse voornamen die beginnen met het element 'ragin' of 'regin', dat 'raad' of 'beslissing' betekent, zoals in Reinier, Reginhard of verwante namen. In de spreektaal van de middeleeuwen werden lange samengestelde voornamen vaak fors afgesleten tot een handzame roepnaam, en het is heel gebruikelijk dat zo'n verkorte vorm zelf weer de basis werd voor een patroniem, zonder dat de oorspronkelijke volledige naam nog herkenbaar bleef.

Een tweede, minstens zo goed te verdedigen mogelijkheid is dat Riem(en) teruggaat op de naam Remigius, de heilige bisschop die in de vroege middeleeuwen Clovis doopte en in de Lage Landen door de eeuwen heen een geliefde patroonheilige bleef. Uit verering van deze heilige werden kinderen naar hem vernoemd, en de volksmond maakte van Remigius al snel kortere vormen als Remmen, Rem of Riem. Beide sporen, dat van 'ragin'-namen en dat van Remigius, lopen in de praktijk door elkaar heen, omdat de klankvormen sterk op elkaar leken en in de gesproken taal van dorp tot dorp door elkaar konden lopen; met de bronnen die doorgaans beschikbaar zijn voor een individuele familienaam valt niet met zekerheid te zeggen welk van de twee voor een specifieke lijn Riemens de juiste oorsprong is.

Los van de precieze herkomst van de voornaam is wel duidelijk dat de mensen die deze patroniemnaam eerst droegen, gewone boeren, vissers, ambachtslieden of landarbeiders waren uit dorpen en steden in het westen van Nederland. Een patroniem zegt op zichzelf niets over beroep of stand; het was simpelweg de praktische manier waarop iemand in een tijd zonder vaste achternamen werd onderscheiden van andere dorpsgenoten met dezelfde roepnaam. Wie in het doop- of trouwregister werd ingeschreven als 'Klaas Riemensz' was dus de zoon van een man die Riem of Riemen heette, en die aanduiding werd van generatie op generatie vaak overgenomen, zonder dat dit officieel was vastgelegd, tot het moment dat de wetgeving daar verandering in bracht.

Dat moment kwam met de invoering van de burgerlijke stand onder het Franse bewind, toen inwoners van de Lage Landen vanaf 1811-1812 verplicht werden een vaste, erfelijke achternaam te laten registreren. Families die al generaties lang met het patroniem Riemens werden aangeduid, lieten deze vorm doorgaans gewoon vastleggen zoals die al gangbaar was, waardoor wat eeuwenlang een flexibele, van vader op zoon wisselende aanduiding was geweest, in één klap versteende tot een onveranderlijke familienaam die ook onafhankelijk van de voornaam van de vader werd doorgegeven.

In de doop-, trouw- en begraafregisters uit de zeventiende en achttiende eeuw duikt de naam op in verschillende schrijfwijzen, zoals Riemen, Riemensz en Riemens naast elkaar, soms zelfs binnen één en dezelfde familie. Dit weerspiegelt hoe kosters, predikanten en klerken namen fonetisch optekenden, zonder dat er een vaste spellingsnorm bestond; de klank van de naam zoals die in de streektaal werd uitgesproken, bepaalde grotendeels hoe hij op papier belandde. Pas na de vastlegging in de negentiende eeuw kreeg de spelling Riemens de overhand en werd deze binnen families consequent aangehouden.

Geografisch is de naam vooral geworteld in Noord-Holland, Zuid-Holland en Zeeland, gewesten waar patroniemen op '-s' en '-sen' van oudsher bijzonder talrijk waren, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het oosten van het land waar naamgeving vaker aan de boerderij of hoeve gekoppeld was. Dat de naam zich in dit kustgebied heeft geconcentreerd, past bij het algemene patroon van Hollandse en Zeeuwse plattelandsgemeenschappen, waar visserij, landbouw en handel de bestaansbasis vormden en waar de bevolking relatief honkvast was, waardoor familienamen zich sterk aan een streek konden binden voordat migratie in latere eeuwen voor spreiding zorgde.

Vandaag de dag is Riemens een betrekkelijk zeldzame achternaam, wat er sterk op wijst dat de huidige dragers afstammen van een beperkt aantal families die de naam bij de invoering van de burgerlijke stand hebben laten vastleggen, mogelijk zelfs van slechts één of enkele stamvaders uit hetzelfde kustgebied. Zeldzaamheid van een naam is in de Nederlandse naamkunde doorgaans een teken van een smalle, goed te herleiden stam, in tegenstelling tot naamgenoten als Jansen die uit talloze onafhankelijke lijnen zijn ontstaan; voor een sluitende uitspraak over het exacte aantal stamlijnen zou evenwel gericht genealogisch bronnenonderzoek nodig zijn.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →