KROL!

De betekenis van de achternaam KROL!

Krol komt van het Poolse woord 'król', dat 'koning' betekent. Het was oorspronkelijk een bijnaam voor iemand met koninklijke allure, een leidersrol in het dorp, of iemand die ooit een koning speelde in een toneelstuk of processie.

Koning of krullenbol: twee sporen

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Krol behoort tot een grote familie van Europese namen die niet verwijzen naar een plaats of een voorvader met een bepaalde doopnaam, maar naar een bijnaam die iemand ooit kreeg opgeplakt. Dergelijke bijnaamachternamen ontstonden in de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd, toen dorpen en steden behoefte kregen aan vaste, onderscheidende namen om mensen met dezelfde voornaam uit elkaar te houden. Iemand werd dan aangeduid naar iets opvallends: een beroep, een uiterlijk kenmerk, een karaktertrek of een grappige of eervolle vergelijking. Krol is zo'n naam met minstens twee heel verschillende, elk op zichzelf aannemelijke verklaringen, die hieronder apart worden behandeld.

De meest gedragen en best gedocumenteerde verklaring komt uit het Slavische taalgebied. Het Poolse woord 'król' betekent letterlijk koning, met een verwant woord in het Tsjechisch (král), Slowaaks (kráľ) en Oekraïens. Als achternaam ontstond Król in Polen waarschijnlijk als bijnaam voor iemand die op een of andere manier met koningschap geassocieerd werd: iemand die de rol van koning speelde in een volksspel, een schuttersfeest of een religieus toneelstuk rond driekoningen, iemand die de scepter zwaaide binnen een gilde of dorpsgemeenschap, of iemand met een hooghartige, gebiedende manier van doen die de spot of bewondering van de buren opriep. Dit soort spotnamen naar hoge titels was in heel Europa gangbaar en leidde tot vergelijkbare namen als het Duitse König en het Nederlandse De Koning.

In Nederland zelf bestaat echter een tweede, geheel onafhankelijke traditie die niets met Polen te maken heeft. Het Nederlandse werkwoord 'krollen' betekende vroeger onder meer krullen of gekruld zijn, en werd ook gebruikt voor de paarwaan van katten en ander vee. Als bijnaam voor een mens duidde 'krol' vermoedelijk op iemand met opvallend gekruld haar, vergelijkbaar met achternamen als Krul en Kroeze die elders in Nederland voorkomen. Deze verklaring is minder sterk gedocumenteerd dan de Poolse, maar wordt ondersteund door het feit dat de naam Krol al voor de grote negentiende- en twintigste-eeuwse migratiegolven in Nederlandse doop- en kerkregisters opduikt, wat wijst op een eigen, inheemse ontstaansgeschiedenis naast de Slavische.

Het moment waarop zo'n bijnaam een echte, overerfbare achternaam werd, verschilde sterk per land. In Polen en Oost-Europa gebeurde dat proces geleidelijk vanaf de late middeleeuwen, maar werd het pas in de negentiende eeuw definitief vastgelegd toen de bezettende machten (Pruisen, Oostenrijk, Rusland) burgerlijke registratie verplicht stelden. In Nederland raakten achternamen door de eeuwen heen al gangbaar, maar werden ze pas definitief en wettelijk vastgeklonken bij de invoering van de burgerlijke stand onder Napoleontisch bestuur, rond 1811, toen iedereen verplicht werd een vaste familienaam te laten registreren. Voor beide taalgebieden geldt dat de spelling in die periode vaak nog varieerde, afhankelijk van hoe een ambtenaar de naam noteerde.

De verspreiding van de naam laat de sporen van latere geschiedenis goed zien. In Polen en de omliggende Slavische landen is Król/Krol nog altijd een van de wijder voorkomende achternamen, gedragen door talloze onderling niet-verwante families die onafhankelijk van elkaar ooit dezelfde bijnaam kregen. De grote emigratiegolven van eind negentiende en begin twintigste eeuw, toen miljoenen Polen naar de Verenigde Staten, Duitsland en West-Europa trokken op zoek naar werk in mijnen, fabrieken en op het land, brachten de naam mee naar nieuwe landen. Daarbij werd het diakritische teken op de o vaak weggelaten of de naam aangepast aan lokale spellingsgewoonten, waardoor Król in bijvoorbeeld de Verenigde Staten en Nederland als Krol werd vastgelegd.

In Nederland zelf is Krol vandaag geen zeldzame naam en komt hij verspreid over het hele land voor, met een geschiedenis die dus zowel uit eigen Nederlandse bodem als uit latere Oost-Europese immigratie kan stammen, afhankelijk van de familie. Dat er tegenwoordig in Nederland, België, Polen en de Verenigde Staten dragers van de naam te vinden zijn, wijst niet op één gemeenschappelijke stamvader maar op meerdere, van elkaar onafhankelijke ontstaansmomenten: de naam werd op verschillende plaatsen en in verschillende talen apart 'uitgevonden' als bijnaam, wat bij zulke transparante, betekenisvolle namen wereldwijd normaal is. Wie de eigen familiegeschiedenis wil achterhalen, komt dan ook niet om archiefonderzoek naar doop-, trouw- en begraafregisters heen om te bepalen welk van de twee sporen, of misschien een geheel eigen lokale variant, voor de eigen tak van de familie geldt.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →