JOOSTEN

De betekenis van de achternaam JOOSTEN

Joosten betekent letterlijk 'zoon van Joost'. Joost is een oude Nederlandse voornaam die teruggaat op Justus, wat 'de rechtvaardige' betekent.

Zoon van Joost, de rechtvaardige

Bij elke alinea staat hoe zeker wij ervan zijn.

De achternaam Joosten is in de kern een patroniem: een naam die oorspronkelijk aangaf wiens zoon iemand was. Wie in de late middeleeuwen Joosten heette, was letterlijk 'zoon van Joost'. Dit type naamvorming was in de Nederlanden buitengewoon gebruikelijk voordat achternamen wettelijk vastlagen. Mensen werden aangeduid via hun vader, en die aanduiding kon na een of twee generaties als vaste familienaam blijven hangen, ook als de oorspronkelijke Joost al lang overleden was. De naam vertelt dus niets over een beroep, een plaats of een uiterlijk kenmerk, maar alles over een familieband die ooit heel concreet was.

De voornaam Joost zelf gaat terug op het Latijnse 'iustus', wat 'rechtvaardig' of 'rechtschapen' betekent. Via de verbogen vorm Justus ontstond in de volkstaal een verkorte, vertrouwde variant: Joost. Dat proces van verkorting en verhaspeling van Latijnse namen tot Nederlandse roepvormen was heel gewoon in een tijd waarin de kerk en haar heiligenkalender een enorme invloed hadden op naamgeving. Een kind kreeg vaak de naam van de heilige op wiens feestdag het geboren was, of van een populaire beschermheilige uit de streek, en Justus was in delen van de Lage Landen zo'n geliefde heilige.

Die populariteit van de voornaam Joost had een concrete religieuze aanleiding: er waren meerdere heiligen met de naam Justus of Judocus vereerd, en de verering van de heilige Joost (Judocus) was in de Nederlanden, en met name in de kuststreken en Vlaanderen, wijdverspreid. Pelgrimstochten, kapellen en parochies droegen zijn naam uit, en ouders die hun zoon aan deze heilige wilden toevertrouwen, gaven hem de naam Joost. Doordat de naam zo vaak voorkwam, ontstond er ook een grote behoefe om vaders en zonen van elkaar te onderscheiden, en juist die behoefte gaf een krachtige impuls aan patroniemvorming als Joosten.

De toevoeging '-en' achter Joost is een typisch Nederlands en Vlaams achtervoegsel voor afstamming, vergelijkbaar met '-s' of '-sen' in andere streken. Grammaticaal is het te herleiden tot een verbogen genitiefvorm: 'Joosten kind' betekende zoveel als 'het kind van Joost'. In de vijftiende en zestiende eeuw, toen de behoefte aan onderscheidende namen groeide door de toename van de bevolking en de opkomst van schriftelijke registratie in schepenbanken, cijnsboeken en later kerkelijke registers, werden zulke patroniemen steeds systematischer vastgelegd. Wat eerst een losse, persoonlijke aanduiding was, verstarde zo geleidelijk tot een erfelijke familienaam die van vader op kind overging, ook wanneer de link met een concrete Joost niet meer werd beleefd.

De mensen die deze naam als eersten droegen, waren geen specifieke beroepsgroep, want een patroniem zegt daar niets over. Wel mogen we aannemen dat het gewone dorpsbewoners waren, boeren, ambachtslieden of kleine landeigenaren, in gemeenschappen waar iedereen elkaar kende en waar een aanduiding als 'zoon van Joost' voldoende was om verwarring met een naamgenoot te voorkomen. In kleine parochies met een beperkt aantal veelgebruikte voornamen ontstond zo vanzelf de gewoonte om de vadersnaam als tweede identificatie te gebruiken, eerst mondeling op de markt en in de kerkbanken, later ook schriftelijk wanneer notarissen en schepenen namen moesten optekenen.

Dat de naam Joosten zich vooral verdicht heeft in Noord-Brabant, Limburg en de Vlaamse provincies, past goed bij het beeld dat de verering van Justus/Joost en het gebruik van patroniemen in het zuidelijke en centrale Nederlandse taalgebied bijzonder sterk was. In deze regio's bleven patroniemen langer in gebruik dan bijvoorbeeld in de noordelijke provincies, waar andere naamvormingssystemen, zoals toenamen naar boerderijen of plaatsen, vaker overheersten. De regionale spreiding van Joosten vandaag is dus niet toevallig, maar een afspiegeling van eeuwenoude verschillen in naamgevingscultuur tussen de gewesten van de Lage Landen.

In de loop der eeuwen is de spelling van de naam sterk uiteengelopen, wat volstrekt normaal is voor namen die pas laat, en aanvankelijk door lokale klerken met een wisselende schrijfwijze, werden vastgelegd. Varianten als Joosen, Joosens en Justen zijn ontstaan doordat dialectverschillen in uitspraak, het al dan niet uitspreken van de t, en persoonlijke voorkeuren van pastoors of ambtenaren die de burgerlijke stand bijhielden, allemaal hun sporen achterlieten in de schrijfwijze. Toen in 1811 de burgerlijke stand werd ingevoerd en namen definitief werden vastgelegd, bevroor in feite de spelling zoals die op dat moment toevallig gangbaar was in het gezin, waardoor broers uit dezelfde familie soms met licht verschillende schrijfwijzen door het leven zijn gegaan.

Dat Joosten vandaag een van de veelvoorkomende achternamen in het Nederlandse taalgebied is, wijst erop dat de naam niet uit één enkele familielijn stamt, maar dat hij op talloze, onafhankelijke momenten en plaatsen opnieuw is ontstaan, telkens wanneer weer een zoon van een Joost zijn vaders naam als vaste achternaam meekreeg. De grote frequentie van de naam is daarmee vooral een echo van de populariteit van de voornaam Joost zelf in de middeleeuwse Lage Landen, en niet het bewijs van een gemeenschappelijke stamvader. Families die vandaag Joosten heten, delen dus een taalkundige en culturele herkomst, maar zeer waarschijnlijk geen gezamenlijke voorouder.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →