DE KONING

De betekenis van de achternaam DE KONING

De koning is een bijnaam-achternaam die verwijst naar iemand die zich als een koning gedroeg, een koningsrol speelde bij een feest of toneelstuk, of diende in het huishouden van een koning. Het duidt zelden op werkelijke koninklijke afstamming.

Bijnaam voor een koninklijke verschijning

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam De Koning is in de kern niets anders dan het Nederlandse zelfstandig naamwoord 'koning', voorafgegaan door het lidwoord 'de'. Het woord gaat terug op het Oudnederlandse 'kuning' en het Germaanse 'kuningaz', een vorm die verwant is aan 'kunni' (geslacht, stam) en oorspronkelijk zoiets betekende als 'man van edele afkomst' of 'aanvoerder van de stam'. In de loop van de middeleeuwen versmalde de betekenis tot de heerser aan het hoofd van een rijk. Dat een achternaam letterlijk 'de koning' betekent, wil dus allerminst zeggen dat de eerste drager ook werkelijk een vorst was; achternamen ontstonden juist vaak als bijnaam, ontleend aan uiterlijk, gedrag of een tijdelijke rol, niet aan de werkelijke maatschappelijke positie.

Een van de meest aannemelijke verklaringen is dat de naam ontstond als spotnaam of erenaam voor iemand die zich koninklijk gedroeg: een man met een statige, hooghartige of juist gulle en gastvrije houding, die zich onderscheidde van zijn dorpsgenoten door houding, kleding of manier van optreden. Zulke bijnamen, ontleend aan karakter of voorkomen, waren in de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd zeer gebruikelijk en werden vaak door de gemeenschap zelf bedacht, soms met een vleugje ironie. Wie zich als 'koning' gedroeg zonder het te zijn, kreeg de naam bij wijze van grap of om zijn gedrag te markeren, en die bijnaam kon vervolgens overgaan op zijn kinderen en zo een familienaam worden.

Een andere, goed gedocumenteerde mogelijkheid ligt in de wereld van de schuttersgilden. In veel steden en dorpen in de Nederlanden hield men jaarlijks een schuttersfeest waarbij de beste boogschutter, die de vogel van de staak wist te schieten, tot 'schutterskoning' werd uitgeroepen voor het komende jaar. Deze eretitel bracht aanzien met zich mee en werd soms letterlijk als bijnaam aan de persoon blijven kleven, zeker wanneer hij het koningschap meermaals behaalde of er lang over gesproken werd in de gemeenschap. Ook bij rederijkerskamers en volksfeesten kon iemand tijdelijk de rol van koning vervullen in een toneelstuk, processie of steekspel, wat tot eenzelfde soort bijnaamvorming kon leiden.

Een derde spoor wijst naar de praktijk van huisnamen. Voordat huizen genummerd werden, droegen zij vaak een naam of een uithangteken, zoals herbergen en winkels dat nog steeds doen. Een pand dat bekendstond als 'De Koning', bijvoorbeeld een herberg met dat uithangbord, kon zijn naam overdragen op de bewoners of het personeel dat er werkte. Wie 'bij de Koning' woonde, ging in de volksmond 'de Koning' heten, en die aanduiding werd vervolgens vastgelegd als familienaam. Dit verschijnsel is in de Nederlandse en Vlaamse steden bij tal van achternamen te herkennen en is voor een naam als deze zeker zo plausibel als de bijnaamverklaringen.

Omdat er meerdere geloofwaardige ontstaanswegen naast elkaar bestaan en geen ervan met bronnen sluitend te bewijzen is voor een specifieke familie, moet de lezer er rekening mee houden dat De Koning geen eenduidige oorsprong heeft. Sommige families zullen afstammen van een schutterskoning, andere van een herbergbewoner, weer andere van iemand die simpelweg een statige indruk maakte. Naamkundig onderzoek naar dit soort veelvoorkomende bijnamen kan zelden per familie uitsluitsel geven, tenzij er specifiek archiefonderzoek naar die ene stamboom wordt gedaan.

Vanaf de late middeleeuwen raakten dergelijke bijnamen in de Lage Landen steeds vaker vast verbonden aan één familie in plaats van aan één persoon, vooral in steden waar behoefte ontstond aan onderscheid tussen gelijknamige inwoners. De definitieve vastlegging kwam er echter pas met de invoering van de Burgerlijke Stand onder het Napoleontische bestuur, toen in 1811 en de jaren daarna alle inwoners van het Koninkrijk Holland en later het Koninkrijk der Nederlanden verplicht een vaste, erfelijke achternaam moesten laten registreren. Bestaande bijnamen zoals 'de Koning' werden op dat moment simpelweg overgenomen en notarieel vastgelegd, waarmee een eeuwenoude mondelinge traditie een officiële juridische vorm kreeg.

De schrijfwijze van de naam varieerde eeuwenlang, iets wat pas met de negentiende-eeuwse registratie goeddeels tot stilstand kwam. Naast 'de Koning' komen vormen voor als 'Koningh', met een stomme h die in het vroegmoderne Nederlands vaker aan woordeinden werd toegevoegd, en in Vlaanderen de verwante vorm 'de Coninck' of 'Deconinck', die de Zuid-Nederlandse klankontwikkeling en spellingtraditie weerspiegelt. Deze variatie ontstond doordat klerken en pastoors namen fonetisch opschreven naar plaatselijk gebruik, zonder vaste spellingnorm, en niet doordat de families onderling verschilden in afkomst.

Dat De Koning tegenwoordig een van de meest voorkomende achternamen van Nederland is, met een duidelijke concentratie in Noord-Holland, Zuid-Holland en Zeeland, wijst erop dat de naam onafhankelijk van elkaar op zeer veel plaatsen is ontstaan. Een bijnaam die zo voor de hand lag, kon in vrijwel elk dorp of elke stad apart worden toegekend aan een opvallende inwoner, een schutterskoning of een herbergbewoner. De hedendaagse dragers van de naam vormen dan ook geen enkele gezamenlijke stamboom, maar honderden onafhankelijke families die toevallig dezelfde treffende bijnaam meekregen van hun voorouders.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →