BLOK

De betekenis van de achternaam BLOK

Blok is een Nederlandse achternaam die oorspronkelijk verwees naar iemand die bij een 'blok' woonde of werkte: een afgebakend stuk land, een boomstronk, een houtblok of een blok huizen. Het kan ook een bijnaam zijn geweest voor een grote, stevige of stugge persoon.

Blok: van baken in het landschap

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

Het woord 'blok' bestaat in het Nederlands al eeuwenlang vrijwel ongewijzigd en gaat terug op het Middelnederlandse 'bloc', dat een groot, zwaar en onbewerkt stuk hout of steen aanduidde, maar ook een compact, rechthoekig afgebakend stuk land kon betekenen. Deze dubbele betekenis - enerzijds een object, anderzijds een stuk grond - is de sleutel tot het begrijpen van de achternaam, want beide betekenissen hebben onafhankelijk van elkaar tot naamgeving kunnen leiden. Dat maakt Blok een naam met meerdere aannemelijke wortels, die niet allemaal naar dezelfde soort voorouder verwijzen.

De meest voor de hand liggende verklaring is een geografische. In een tijd zonder huisnummers en straatnamen zoals wij die kennen, werden mensen aangeduid naar een opvallend punt bij hun woning: wie naast een grote zwerfkei, een dikke boomstronk of een afgezaagd blok hout woonde, kon 'die bij het blok' genoemd worden, en die toevoeging groeide vervolgens uit tot een vaste bijnaam en later een achternaam. Ook een rechthoekig, van de omliggende akkers afgescheiden stuk land - een 'blok land' - kon zo tot naamgever worden voor de boer die het bewerkte. Deze verklaring wordt door veel naamkundigen als de meest waarschijnlijke aangemerkt, omdat vergelijkbare veldnamen op tal van plaatsen in Nederland en Vlaanderen zijn overgeleverd.

Daarnaast bestaat een tweede, minstens even oude verklaring, namelijk dat 'blok' als bijnaam diende voor een persoon met een gedrongen, stevige of onbeweeglijke lichaamsbouw. Net zoals wij tegenwoordig iemand figuurlijk 'een blok' kunnen noemen om zijn fysieke stevigheid of koppige, onbuigzame karakter te typeren, gebeurde dat in de middeleeuwen ook al. Zulke bijnamen naar lichaamsbouw of karakter waren in die periode heel gebruikelijk en vormden samen met beroepsnamen en herkomstnamen een van de drie grote bronnen van familienamen. Voor deze verklaring is geen sluitend bewijs per individuele familie te leveren, maar de figuurlijke betekenis van 'blok' is taalkundig zo oud en zo wijdverbreid dat een aanzienlijk deel van de dragers hieraan hun naam kan danken.

Belangrijk is dat deze twee verklaringen elkaar niet uitsluiten maar naast elkaar bestonden: in het ene dorp ontstond de naam Blok bij de steenhouwer of houthakker die letterlijk met blokken werkte of ernaast woonde, in het andere dorp bij de stevig gebouwde boer of visser. Omdat de naam op zoveel verschillende plaatsen onafhankelijk van elkaar kan zijn ontstaan, is Blok wat naamkundigen een 'polygenetische' naam noemen: er ligt niet één stamvader aan ten grondslag, maar een veelheid van families die toevallig tot dezelfde toenaam kwamen. Dat verklaart meteen waarom de naam vandaag de dag zo verspreid voorkomt zonder dat er één duidelijk te herleiden oorsprongsplaats is aan te wijzen.

De overgang van bijnaam naar erfelijke achternaam voltrok zich in de Nederlanden geleidelijk vanaf de late middeleeuwen, sneller in de steden van Holland en Vlaanderen dan op het platteland, waar mensen vaak nog lang alleen bij hun voornaam en die van hun vader bekend stonden. Steden hadden vroeger behoefte aan vaste identificatie vanwege belastingheffing, gilden en stedelijke rechtspraak, en juist in de dichtbevolkte gewesten Holland, Zeeland en West-Vlaanderen, waar handel en ambacht floreerden, sloeg het gebruik van vaste toenamen als Blok het eerst wortel. Boeren, landarbeiders, houthakkers, steenhouwers en kooplieden droegen de naam door elkaar heen, wat aantoont dat zij geen aanduiding van stand of beroep was, maar simpelweg een praktisch onderscheidingsmiddel.

Met de invoering van de Franse burgerlijke stand in 1811, toen iedereen in de Nederlanden verplicht werd een vaste, officieel geregistreerde achternaam aan te nemen, werd de tot dan toe soms nog wisselende schrijfwijze van Blok voor eens en altijd vastgelegd. Vóór die tijd zijn in archiefstukken ook varianten als Block, Blocq of Bloc terug te vinden, met een extra letter die de Franse of Vlaamse invloed op de spelling verraadt, of juist een oudere, meer fonetische schrijfwijze weergeeft. Na 1811 verdween die variatie grotendeels doordat de ambtenaar van de burgerlijke stand de naam eenmalig noteerde en die vastlegging vervolgens bepalend werd voor alle nakomelingen.

Vanuit de kerngebieden in Holland, Zeeland en West-Vlaanderen verspreidde de naam zich in de vroegmoderne tijd verder mee met binnenlandse migratie, handelscontacten en de bloei van havensteden, waar mensen van elders zich vestigden en hun naam meebrachten. Latere emigratiegolven, vooral in de negentiende en twintigste eeuw naar de Verenigde Staten, Canada en Zuid-Afrika, zorgden ervoor dat de naam Blok ook buiten de Lage Landen wortel schoot, soms in de oorspronkelijke spelling en soms aangepast aan de fonetiek van de nieuwe taalomgeving, zoals Block in de Engelstalige wereld.

Dat Blok tegenwoordig nog altijd een van de meer voorkomende Nederlandse achternamen is, past goed bij het beeld van een polygenetische naam die op talloze plaatsen onafhankelijk is ontstaan: hoe alledaagser het woord waarop een naam teruggaat, en hoe herkenbaarder het beeld dat het oproept, hoe vaker het elders opnieuw als bijnaam kon worden gebruikt. De huidige spreiding over uiteenlopende beroepen en maatschappelijke posities bevestigt bovendien dat de naam nooit aan een specifieke sociale groep gebonden is geweest, maar puur ontstond uit de behoefte om mensen in het dagelijks leven van elkaar te onderscheiden.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →