BLOCK

De betekenis van de achternaam BLOCK

Block is meestal een bijnaam die verwijst naar iemand die stevig, gedrongen of onbuigzaam was, vergeleken met een boomstronk of houtblok. In andere gevallen duidde het op iemand die woonde bij een opvallend blok land, huizen of een boomstam aan de rand van een dorp.

Van houtblok tot familienaam

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Block gaat terug op het Middelnederlandse en Middelhoogduitse woord "block", dat een afgezaagd of afgekapt stuk hout aanduidde: een boomstronk, een houtblok of een balk. Dit woord is op zijn beurt verwant aan oudere Germaanse vormen die simpelweg "massief stuk" betekenden, iets zwaars en onbewerkts. In een tijd waarin achternamen nog geen vaste, overerfbare gegevens waren maar beschrijvingen van een persoon, was het gebruik van zo'n alledaags woord als toenaam heel gewoon. Dat de naam zich in meerdere taalgebieden tegelijk ontwikkelde, in het Duits, het Nederlands en later ook in Scandinavische talen, is vastgesteld en verklaart waarom vrijwel identieke vormen als Block, Blok en Bloch onafhankelijk van elkaar zijn ontstaan.

De meest waarschijnlijke oorsprong van Block als achternaam is die van een beroepsnaam. Houthakkers, houtzagers, timmerlieden en mensen die blokken hout klein hakten voor de haard of voor de bouw, werden in de spreektaal aangeduid naar het materiaal waarmee zij dagelijks omgingen. Wie voortdurend met blokken hout in de weer was, op de markt hout verhandelde of als timmerman balken bewerkte, kon in de volksmond "die van het block" of "Block" genoemd worden. Deze arbeid was zwaar, ruikte naar zaagsel en hars, en speelde zich af rond houtzagerijen, timmerwerven en de rand van bossen waar het hout gekapt werd. Naarmate steden groeiden en beroepen zich specialiseerden, bleef de bijnaam aan de familie kleven, ook wanneer latere generaties een ander vak uitoefenden.

Een tweede, eveneens plausibele verklaring is die van de bijnaam die naar lichaamsbouw verwees. Iemand die kort, breed en stevig gebouwd was, gedrongen als een blok hout, kon deze eigenschap als spotnaam of onderscheidend kenmerk meekrijgen. Dergelijke lichamelijke bijnamen waren in de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd zeer gangbaar, vooral in kleinere gemeenschappen waar iedereen elkaar bij uiterlijke kenmerken kende. Het is niet met zekerheid te zeggen in welke gevallen deze verklaring de juiste is geweest, omdat de schriftelijke bronnen zelden toelichten waarom een bijnaam precies werd toegekend. Toch is het een aannemelijke route naast de beroepsnaam, en beide verklaringen kunnen zelfs binnen één en dezelfde familielijn parallel hebben bestaan.

Daarnaast is een plaatsgebonden herkomst denkbaar: iemand die woonde bij een opvallende boomstronk, een oude houtstapel aan de rand van een dorp, of een plek die in de volksmond "het block" heette, kon daarnaar genoemd worden. Veldnamen en huisnamen ontleend aan markante bomen of houtvoorraden waren in het agrarische Noord-Europa niet ongewoon, en zulke plekaanduidingen werden vaak de kern van een latere achternaam. Deze hypothese is minder goed te onderbouwen dan de beroeps- en bijnaamverklaring, omdat specifieke plekken die "block" heetten zelden systematisch zijn gedocumenteerd, maar taalkundig sluit de vorming volledig aan bij hoe plaatsnamen elders tot achternamen zijn geworden.

Binnen Joods-Duitse tradities speelt de vorm Bloch een aparte rol, en het is van belang deze niet zomaar met Block gelijk te stellen ook al lijken de vormen sterk op elkaar. Bloch wordt in de Joodse naamgeving soms verklaard als afgeleid van het Hebreeuwse of Jiddische woord voor vreemdeling of buitenlander, en soms als verwijzing naar een streek of afkomst, terwijl in andere gevallen alsnog de gewone Duitse betekenis van houtblok een rol speelde bij de klankgelijkenis. Waar Joodse families in de negentiende eeuw verplicht werden een vaste achternaam aan te nemen, koos men soms bewust een naam die al in de omgeving bekend klonk, wat verklaart waarom Bloch en Block naast elkaar voorkomen zonder dat zij noodzakelijk dezelfde oorsprong delen. Deze samenhang is waarschijnlijk, maar niet in alle individuele families te bewijzen.

De verspreiding van de naam volgt duidelijke historische lijnen. Vanuit de Duitse en Nederlandse taalgebieden, waar de naam het meest voorkomt, verspreidde Block zich door migratie naar Scandinavië, waar Germaanse en later ook Nederduitse handelscontacten via de Hanze een rol speelden. In de negentiende en vroege twintigste eeuw brachten grote emigratiegolven, zowel van Duitse als van Joods-Duitse gezinnen, de naam naar Noord-Amerika, waar zij bij aankomst vaak ongewijzigd werd overgenomen omdat het woord ook in het Engels goed uitspreekbaar en herkenbaar was. Deze verspreiding is historisch goed gedocumenteerd via emigratie- en immigratieregisters, al is voor een individuele familie zelden precies te achterhalen via welke route en wanneer men vertrok.

Wat de spelling betreft, is de wisseling tussen Block, Blok en Bloch grotendeels te verklaren uit regionale schrijfconventies. Het Nederlands koos van oudsher voor de "k", zoals in Blok, terwijl het Duits de "ck" handhaafde in Block en de zuidelijker en Jiddisch beïnvloede vormen naar Bloch neigden met een zachtere eindklank. Voor de invoering van vaste burgerlijke stand-registers, in Nederland vanaf 1811, schreven kosters, klerken en later ambtenaren namen vaak fonetisch op, wat binnen één familie tot verschillende schrijfwijzen in verschillende generaties kon leiden. Samentrekkingen zoals Blockmann, waarbij het beroep of de bijnaam werd uitgebreid met "-mann" om "man van het block" te benadrukken, ontstonden op dezelfde manier en tonen hoe levendig en informeel deze naamvorming ooit was.

Dat de naam Block vandaag wereldwijd voorkomt, met duidelijke concentraties in Duitsland, Nederland, de Verenigde Staten en Scandinavië, wijst erop dat de naam niet uit één enkele familie of één enkele plaats is voortgekomen, maar dat hij op meerdere plekken en in meerdere tijden onafhankelijk van elkaar is ontstaan. Dit verklaart ook waarom families met de naam Block onderling vaak geen enkele verwantschap hebben, ondanks de gedeelde naam en betekenis. De huidige spreiding is dus niet het resultaat van één stamboom die zich vertakte, maar van een woord dat in de dagelijkse taal van houthakkers, timmerlieden en gewone dorpsbewoners zo gangbaar was dat het op tientallen onafhankelijke plaatsen tot een achternaam kon uitgroeien.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →