BLAAUW

De betekenis van de achternaam BLAAUW

Blaauw is een bijnaamachternaam die teruggaat op het woord 'blauw'. Vaak verwees dit vroeger naar blauwe kleding, een blauwachtige gelaatskleur, of soms figuurlijk naar iemand die 'blauwtjes liep te lopen' (arm of misleid was).

Blaauw: de kleur als familienaam

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De naam Blaauw is wat taalkundigen een bijnaam-achternaam noemen: een naam die niet verwijst naar een voorvader, een beroep in strikte zin of een plaats, maar naar een opvallend kenmerk van de persoon die hem als eerste droeg. Het woord zelf is doodgewoon Nederlands: blauw, de kleur van lucht en water, al eeuwenlang onderdeel van de taal. De spelling met dubbele a, Blaauw, is geen aparte betekenis maar een oudere schrijfwijze van dezelfde klank. Vóór de negentiende-eeuwse spellingsstandaardisatie werd een lange a vaak met aa weergegeven, ook waar we nu een enkele a schrijven, en die schrijfwijze is in sommige families als achternaam bevroren terwijl de omgangstaal verder veranderde.

Dat kleurwoorden als achternaam dienden, is in de Lage Landen zeer gebruikelijk geweest. Naast Blaauw bestaan Wit, Zwart, Grauw, Bruin en Grijs, allemaal ontstaan in een tijd dat mensen in kleine gemeenschappen elkaar onderscheidden met een korte, treffende toevoeging aan de voornaam. Voordat er sprake was van vaste, erfelijke achternamen sprak men van 'Jan de Blauwe' of 'Pieter Blaauw' zoals men ook 'Jan de Lange' of 'Pieter de Smid' zei. Zulke bijnamen werden van vader op zoon doorgegeven zodra ze eenmaal aan een familie kleefden, lang voordat de wetgeving dit verplichtte. Deze algemene ontstaanswijze van bijnaam-achternamen is taalkundig goed gedocumenteerd en geldt voor Blaauw met grote zekerheid.

Binnen die algemene verklaring van een kleurbijnaam bestaan meerdere concrete mogelijkheden, en de bronnen laten niet toe om er één als de enig juiste aan te wijzen. De meest voor de hand liggende lezing is een persoonskenmerk: iemand met opvallend blauwe ogen, of iemand die vaak in blauwe kleding werd gezien op een moment dat gekleurde stof kostbaar en dus onderscheidend was. Blauw laken of blauw wollen goed was in de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd niet voor iedereen weggelegd, waardoor een blauwe jas of mantel iemand letterlijk deed opvallen tussen de overwegend grijze, bruine en ongeverfde kledij van de gewone bevolking. Deze verklaring is plausibel en sluit goed aan bij hoe andere kleurnamen zijn ontstaan, maar blijft voor een specifieke familie een waarschijnlijkheid, geen vaststaand feit.

Een tweede, minstens zo aannemelijke verklaring ligt in het beroep van blauwverver of ververszoon. De textiel- en lakennijverheid was in veel Nederlandse steden en dorpen een belangrijke bron van werk, en blauw was een van de meest gebruikte en meest gewaardeerde verfkleuren, verkregen uit wede en later uit ingevoerde indigo. Ververs die gespecialiseerd waren in het blauw verven van wol en laken, de zogeheten blauwververs, hadden vaak permanent blauw gekleurde handen en kleding, wat een treffende en logische aanleiding vormde voor een bijnaam die zich later tot achternaam ontwikkelde. In steden met een actieve lakenindustrie, zoals delen van Holland, is deze beroepsverklaring bijzonder aannemelijk, al valt voor een individuele familie niet meer met zekerheid vast te stellen of de stamvader daadwerkelijk dit vak uitoefende.

Een derde mogelijkheid is een verwijzing naar een huis, herberg of uithangteken. In een tijd zonder systematische huisnummering identificeerde men panden aan de hand van een naam of een geschilderd bord: het Blauwe Huis, De Blauwe Leeuw, De Blauwe Steen. Wie in zo'n pand woonde of het dreef, kon in de volksmond de naam van het huis gaan dragen, en die aanduiding kon vervolgens overgaan op het gezin en de nakomelingen. Deze verklaring is bekend uit talloze andere Nederlandse achternamen die naar huistekens verwijzen, en is dus op zichzelf goed onderbouwd als algemeen verschijnsel, maar voor Blaauw specifiek is er geen manier om dit boven de andere twee verklaringen te verkiezen zonder de precieze ontstaansgeschiedenis van een bepaalde familie te kennen.

Geografisch wijst de verspreiding van de naam sterk op een oorsprong in Holland en Friesland, gewesten met een lange papieren spoor van bevolkingsregistratie en met een sterke traditie van textielnijverheid en handel, waarin zowel geverfde stoffen als opvallende kleding een rol speelden. Al vóór 1811, toen Napoleon de verplichte registratie van vaste achternamen invoerde, bestonden families die onder de naam Blaauw of een variant daarvan bekendstonden; de wet legde dus vast wat in de praktijk al generaties gangbaar was, in plaats van iets nieuws te scheppen. Dat verklaart waarom de naam in doop-, trouw- en begraafboeken van vóór die tijd al opduikt, weliswaar met wisselende spelling.

De spellingvarianten Blauw, Blaeuw, Blaauw en samengestelde vormen als De Blaauw laten zien hoe los de schrijfwijze van namen vóór de negentiende eeuw nog was. Klerken, predikanten en notarissen schreven op gehoor, en dezelfde persoon kon in de ene akte met enkele a en in de andere met dubbele a worden ingeschreven. Toen de burgerlijke stand na 1811 een vaste, officiële schrijfwijze vastlegde, werd binnen elke familie doorgaans één variant bevroren, wat verklaart waarom vandaag de dag Blaauw en Blauw naast elkaar bestaan als afzonderlijke, niet noodzakelijk verwante familienamen. Bij emigratie naar de Verenigde Staten, Canada en Zuid-Afrika onderging de naam vaak nog een verdere aanpassing aan de lokale uitspraak of spellingconventies.

De relatieve zeldzaamheid van Blaauw in Nederland vandaag de dag suggereert dat de naam, in tegenstelling tot zeer algemene namen als De Jong of Bakker, waarschijnlijk teruggaat op een beperkt aantal afzonderlijke ontstaansmomenten, mogelijk zelfs op een klein aantal stamfamilies die onafhankelijk van elkaar dezelfde voor de hand liggende bijnaam kregen. Dat zou ook verklaren waarom de naam sterk geconcentreerd blijft in een beperkt aantal regio's in plaats van gelijkmatig over het hele taalgebied verspreid te zijn. Voor wie de eigen familiegeschiedenis wil herleiden, biedt dit weinig zekerheid over de exacte reden achter de naam, maar wel een aanwijzing dat archiefonderzoek in de regio van herkomst, met genealogische bronnen van vóór 1811, de meest kansrijke weg is om de eigen tak van de familie nader te plaatsen.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →