BESMAN

De betekenis van de achternaam BESMAN

Besman betekent waarschijnlijk 'bijenman', afgeleid van het Nederduitse of Jiddische woord voor bij ('bes' of 'bes/bees'). Het verwijst hoogstwaarschijnlijk naar iemand die bijen hield of honing en was verhandelde.

Een zeldzame naam met meerdere sporen

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Besman bestaat uit twee herkenbare delen: het element 'Bes-' en de uitgang '-man'. Dat laatste element is in het Nederlandse en Duitse taalgebied buitengewoon productief geweest bij het vormen van familienamen: het werd achter een plaatsnaam, een beroep, een voornaam of een kenmerk geplakt om aan te geven dat iemand daar 'bij hoorde' of dat men 'de man van' iets was. Denk aan namen als Bakman, Bosman of Veldman. Dat 'Besman' deze opbouw volgt, staat taalkundig buiten twijfel; wat 'Bes-' precies aanduidt, is echter minder eenvoudig vast te stellen, en juist daar lopen de verklaringen voor deze naam uiteen.

Een eerste en aannemelijke lezing is de toponymische: 'Bes-' zou dan teruggaan op het woord 'bes', in de betekenis van bessenstruik of een plek waar bessen groeiden. In agrarische streken werden erven, akkers en huisjes vaak vernoemd naar opvallende beplanting in de directe omgeving, en wie bij zo'n 'bes-plek' woonde, kon in de volksmond de 'besman' worden genoemd: de man van bij de bessen. Deze verklaring past goed in het algemene patroon van Nederlandse en Nederduitse achternamen, die zeer vaak zijn ontstaan uit een aanduiding van woonplaats of ligging ten opzichte van een landschapselement, en is daarom waarschijnlijk, al ontbreekt sluitend bewijs voor deze specifieke naam.

Een tweede mogelijkheid is dat 'Bes-' een verbastering is van een voornaam of een verkorte roepvorm daarvan. In vroegere eeuwen werden voornamen vaak sterk ingekort of dialectisch vervormd voordat ze als basis voor een achternaam dienden, en klanken als 'Bes' kunnen zijn afgeleid van namen die met een vergelijkbare klank begonnen. Bij deze lezing zou Besman oorspronkelijk 'zoon van' of 'man behorend bij' die persoon hebben betekend, vergelijkbaar met een patroniem dat in de loop van generaties tot een vaste familienaam verstarde. Deze verklaring is minder goed te onderbouwen dan de toponymische, en blijft daarom een hypothese, hoewel ze in de Nederlandse naamkunde een bekend en veelvoorkomend mechanisme beschrijft.

Daarnaast is er een spoor dat wijst op een Jiddische of Oost-Europees-Joodse herkomst. In de vroegmoderne tijd namen Joodse families in het Duitse en Nederlandse taalgebied, mede onder druk van wetgeving die burgerlijke achternamen verplicht stelde, vaak namen aan die op '-man' eindigden, soms als vertaling of verduitsing van een Jiddische of Hebreeuwse naam, soms als beroepsaanduiding, soms vrij gekozen. Dat Besman vooral opduikt in archiefstukken uit gebieden waar Joodse gemeenschappen zich vestigden, versterkt het vermoeden dat de naam in bepaalde families een diasporische geschiedenis kent, verbonden met migratie op zoek naar religieuze vrijheid en bestaanszekerheid. Dit spoor is plausibel en wordt door de historische spreiding van de naam ondersteund, maar blijft door het gebrek aan uniforme documentatie een waarschijnlijkheid en geen vaststaand feit.

Van belang is dat deze verklaringen elkaar niet uitsluiten: het is zeer wel mogelijk dat de naam Besman in de ene familie is ontstaan uit een woonplaatsaanduiding bij een bessenstruik, in een andere familie uit een verbasterde voornaam, en in weer een andere familie via een Joodse naamsaanneming in Midden- of Oost-Europa. Bij een naam die zo zeldzaam is en zo weinig eenduidig in bronnen terugkeert, is het onverantwoord om één oorsprong als de juiste aan te wijzen. Wie in zijn familiegeschiedenis een van deze routes terugvindt, moet die dan ook als volwaardig en niet als 'fout' beschouwen ten opzichte van een andere lezing die elders voor dezelfde naam wordt aangehouden.

De mensen die deze naam in de achttiende en negentiende eeuw droegen, waren vermoedelijk eenvoudige plattelanders of kleine handelaars: iemand die op een erf bij de bessenstruiken woonde en zijn land bewerkte, of een migrant die met weinig meer dan een paar bezittingen een nieuwe stad binnentrok en daar, bij het invullen van een burgerlijk register, een achternaam moest opgeven die de ambtenaar kon noteren. Dat soort momenten, vaak onder tijdsdruk en met een ambtenaar die de plaatselijke taal beter beheerste dan de aanvrager, hebben in heel Europa tot fonetische vereenvoudigingen en verschrijvingen geleid, en dat verklaart mede waarom namen als Besman, Bessman en Beesman in bronnen door elkaar heen lopen.

De spellingsvariatie tussen Besman, Bessman en Beesman weerspiegelt een algemener verschijnsel in de negentiende eeuw: pas met de invoering van de burgerlijke stand in 1811 in de Lage Landen werd een familienaam definitief vastgelegd, en vaak legde de klerk simpelweg vast wat hij hoorde, zonder rekening te houden met eerdere schrijfwijzen binnen dezelfde familie. Een enkele 's' kon zomaar verdubbeld worden, of een korte klinker kon in de loop van generaties verlengd worden geschreven. Dat dit voor Besman inderdaad zo is gebeurd, is niet met zekerheid vast te stellen, maar het is een goed gedocumenteerd mechanisme dat de huidige spellingsverschillen tussen verwante families kan verklaren.

De zeldzaamheid van de naam in de huidige bevolkingsregisters van Nederland, de Verenigde Staten en Israël wijst erop dat Besman vermoedelijk niet teruggaat op één enkele, breed vertakte familielijn, maar op enkele afzonderlijke en onderling los van elkaar ontstane naamvormingen, die elk hun eigen, beperkte nazaatschap hebben gekend. Emigratiegolven van de negentiende en twintigste eeuw hebben de naam vervolgens over verschillende continenten verspreid, waarbij families vaak los van elkaar hun eigen versie van het familieverhaal hebben bewaard. Dat maakt Besman tot een naam waarvan de betekenis niet in één zin definitief kan worden vastgelegd, maar die per familie een eigen, individueel te herleiden geschiedenis verdient.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →