ALTELAAR

De betekenis van de achternaam ALTELAAR

Altelaar is een plaatsnaam-achternaam: 'laar' betekent open, ontgonnen plek in een bos, en 'alte' verwijst waarschijnlijk naar 'oud'. De naam duidt dus op iemand die kwam van of woonde bij een oude bosontginning.

Herkomst van de naam Altelaar

Deze naam heeft meer dan één mogelijke herkomst. Hieronder staan ze allebei, met bij elke uitleg hoe zeker die is.

De achternaam Altelaar is opgebouwd uit twee herkenbare delen: het voorvoegsel 'alte' of 'oude' en het grondwoord 'laar'. Het element 'laar' (ook wel 'laer' of 'lo' in verwante vormen) is in de Nederlandse en Vlaamse plaatsnaamkunde uitvoerig gedocumenteerd en betekent doorgaans een open plek in een bos, een bosweide of een stuk ontgonnen heidegrond waar vee kon grazen. Het woord gaat terug op een oudere Germaanse stam die 'lichte, open plek' aanduidde, en is verwant aan woorden als 'laar' in plaatsnamen als Kesteren-laar, Zundert-laar en talloze andere. Dat dit grondwoord zo vaak voorkomt, verklaart waarom er in Nederland en Vlaanderen tientallen achternamen bestaan die erop eindigen.

Het voorvoegsel 'alte' wordt doorgaans geïnterpreteerd als een verbogen of verbasterde vorm van 'oude', vergelijkbaar met het Duitse 'alt' dat eveneens 'oud' betekent. In dat geval zou Altelaar oorspronkelijk 'het oude laar' aanduiden, dus een ontginning of boslocatie die al langer in gebruik was op het moment dat er een jongere, nieuwe ontginning in de buurt ontstond. Dit soort onderscheid tussen 'oud' en 'nieuw' bij plaatsnamen was in de middeleeuwen gebruikelijk, omdat gemeenschappen behoefte hadden om twee vergelijkbare locaties in dezelfde streek van elkaar te onderscheiden. Deze verklaring wordt als de meest waarschijnlijke beschouwd, al is er geen sluitend bewijs dat precies deze klankvorm zo is ontstaan.

Een tweede, minder vaak genoemde mogelijkheid is dat 'alte' geen verbastering van 'oude' is, maar teruggaat op een ouder Germaans woord dat verwees naar een heilige of gewijde plaats, vergelijkbaar met wortels die men terugvindt in woorden als 'alter' in het Duits (altaar) of in oudere cultische plaatsaanduidingen. Volgens deze hypothese zou Altelaar dan verwijzen naar een laar met een religieuze of rituele functie, bijvoorbeeld een offerplaats of een plek waar in voorchristelijke tijd samenkomsten plaatsvonden, later mogelijk gekerstend. Deze verklaring is aanzienlijk speculatiever dan de eerste en wordt door de meeste naamkundigen niet als hoofdverklaring aangehouden, maar kan voor sommige lokale varianten van het toponiem wel spelen. Wie deze achtergrond in de eigen familie vermoedt, wordt daarin dus niet weersproken door de gangbare literatuur, al is de bewijslast dunner.

Toponymische achternamen zoals Altelaar ontstonden doorgaans doordat iemand die van een bepaalde plek afkomstig was, elders ging wonen of werken en door zijn nieuwe omgeving werd aangeduid naar zijn herkomst: 'die van het Altelaar' of 'de man uit Altelaar'. Dit was vooral gangbaar vanaf de late middeleeuwen, toen de bevolking mobieler werd door handel, huwelijk of het zoeken van werk op andere gronden. Pas met de invoering van de burgerlijke stand in 1811 onder Napoleon werden dit soort bijnamen definitief vastgelegd als officiële achternaam, waarbij de toenmalige klankvorm en spelling van dat moment bepalend werden voor alle latere generaties. Vóór die tijd kon de schrijfwijze van geslacht tot geslacht, en zelfs van akte tot akte, verschillen.

De mensen die deze naam oorspronkelijk droegen, waren vermoedelijk boeren, houthakkers of keuterboertjes die leefden van de opbrengst van een kleinschalig ontgonnen stuk grond aan de rand van een bos. Een laar was typisch geen akkerland maar weidegrond, vaak omheind met een aarden wal of een houten hek om het vee 's nachts binnen te houden en wild buiten. Het dagelijks leven van zo iemand speelde zich af tussen het hoeden van schapen of runderen, het onderhouden van de bosrand en het verzamelen van hout en strooisel voor de stal. Dat dit soort plekken vaak ver van de dorpskern lagen, verklaart ook waarom de bewoners ervan een aparte, herkenbare bijnaam kregen die verwees naar hun afgelegen woonplek.

Wat de geografische verspreiding betreft, wijst het element 'laar' sterk in de richting van de zandgronden van Noord-Brabant, Gelderland en Overijssel, waar dit soort ontginningsnamen in overvloed voorkomen naast varianten als 's-Laar, Waalre-laar en Deurne-laar. Het is dan ook aannemelijk dat de plek die de naam Altelaar heeft voortgebracht, in een van deze streken heeft gelegen, hoewel een exacte, met zekerheid te identificeren locatie met deze naam niet zonder meer valt aan te wijzen in de huidige toponymie. Dit type gebied kende van oudsher schrale zandgrond die pas na intensieve ontginning geschikt werd voor landbouw, wat verklaart waarom juist hier zoveel kleine buurtschappen en velden een eigen naam kregen die later als familienaam is overgeleverd.

Wat de schrijfwijze betreft, is het aannemelijk dat oudere aktes en kerkregisters varianten laten zien als Altelaer, Aeltelaer of Oudelaer, waarbij klinkers en de tussen-e wisselden naargelang de streek en de schrijver. Dergelijke schommelingen waren voor 1811 heel gewoon, omdat spelling nog niet gestandaardiseerd was en ambtenaren en pastoors fonetisch opschreven wat zij hoorden, vaak beïnvloed door hun eigen streektaal. Na de vastlegging in de burgerlijke stand bevroor de spelling grotendeels, al kunnen kleine varianten tussen takken van dezelfde oorspronkelijke familie zijn blijven bestaan doordat verschillende gemeenten de naam net iets anders noteerden.

Altelaar is tegenwoordig een zeldzame achternaam in Nederland, wat erop wijst dat de naam waarschijnlijk teruggaat op een beperkt aantal, mogelijk zelfs één enkele oorspronkelijke familielijn die zich vanuit een klein toponiem heeft verspreid. Bij zulke weinig voorkomende namen is de kans klein dat de naam onafhankelijk van elkaar op meerdere plekken is ontstaan, in tegenstelling tot veelvoorkomende namen als Van der Berg of Van Dijk. Dit maakt genealogisch onderzoek voor dragers van deze naam potentieel vruchtbaar: de kans is groot dat alle huidige dragers van de naam Altelaar in meer of mindere mate met elkaar verwant zijn, al is daarvoor uiteraard nader archiefonderzoek nodig om dit met zekerheid vast te stellen.

Ontdek ook deze familienamen

Bekijk alle onderzochte familienamen →